Tranh tụng trọng tài trong hợp đồng EPC có điều khoản LD

Tranh tụng trọng tài trong hợp đồng EPC (Hợp đồng thiết kế – mua sắm vật tư, thiết bị – thi công xây dựng công trình) có điều khoản LD là quy trình pháp lý quan trọng nhằm xử lý các tranh chấp về bồi thường thiệt hại ước tính do chậm trễ tiến độ hoặc không đạt hiệu suất. Tuy nhiên, việc xác định tính hợp lệ và mức độ áp dụng của khoản phạt LD thường đòi hỏi sự phân tích kỹ thuật và pháp lý vô cùng phức tạp. Nhằm hỗ trợ doanh nghiệp nắm vững chiến lược tranh tụng và bảo vệ lợi ích tối đa, Luật Long Phan PMT xin tư vấn chi tiết ngay sau đây.

Vai trò của điều khoản LD trong hợp đồng EPC

Trong các dự án EPC (Thiết kế – Cung cấp thiết bị – Thi công), điều khoản LD (Liquidated Damages – Bồi thường thiệt hại ước tính) đóng vai trò là cơ chế phân bổ rủi ro và xác định trước trách nhiệm tài chính khi có vi phạm xảy ra, nhằm đơn giản hóa quá trình giải quyết tranh chấp tại Trọng tài. Căn cứ Điều 418 Bộ luật Dân sự 2015 và Điều 300, 301 Luật Thương mại 2005, LD thường được các bên lồng ghép dưới dạng Phạt vi phạm kết hợp với Bồi thường thiệt hại để đảm bảo tính thực thi. Việc ấn định trước mức bồi thường cho các lỗi chậm tiến độ (Delay LD) hoặc không đạt chỉ tiêu vận hành (Performance LD) giúp chủ đầu tư giải tỏa nghĩa vụ chứng minh thiệt hại thực tế – một quy trình vốn phức tạp và tốn kém trong các đại dự án hạ tầng, năng lượng.

Hợp đồng EPC với đặc thù chìa khóa trao tay đòi hỏi sự cam kết tuyệt đối về thời gian và hiệu suất. Điều khoản LD được thiết kế để bảo vệ lợi ích kinh tế của chủ đầu tư trước các sai lỗi của tổng thầu.

• Bồi thường do chậm tiến độ (Delay LD): Căn cứ Điều 146 Luật Xây dựng 2014, Điều 86 Luật Xây dựng 2025 (có hiệu lực từ 01/07/2026) các bên có quyền thỏa thuận về trách nhiệm do vi phạm hợp đồng. Delay LD thường được tính theo tỷ lệ phần trăm (ví dụ 0.1%) giá trị hợp đồng cho mỗi ngày chậm trễ. Vai trò của nó là bù đắp các chi phí cơ hội, lãi vay phát sinh và doanh thu bị mất do dự án không thể vận hành đúng hạn. Trong thực tiễn EPC quốc tế như FIDIC Silver Book, khoản này có mức trần thường dao động từ 10% – 20% tổng giá trị hợp đồng để giới hạn rủi ro cho nhà thầu.
• Bồi thường do không đạt chỉ tiêu vận hành (Performance LD): Đây là cơ chế xử lý khi nhà thầu bàn giao dự án đúng hạn nhưng các thông số kỹ thuật (công suất, tỷ lệ tiêu hao nhiên liệu, độ khả dụng) không đạt mức cam kết. Việc xác định mức Performance LD dựa trên sự sụt giảm doanh thu dự kiến trong suốt vòng đời dự án. Điều này giúp các bên tránh được các tranh chấp kéo dài về việc khắc phục sai sót khi mà việc sửa chữa thực tế có thể tốn kém hơn nhiều so với việc chấp nhận một khoản giảm trừ tài chính.

Tại Hội đồng trọng tài, hiệu lực của điều khoản LD phụ thuộc chặt chẽ vào việc nó được diễn đạt như thế nào để phù hợp với hệ thống luật dân sự và thương mại Việt Nam.

• Chế định Phạt vi phạm: Căn cứ Điều 418 Bộ luật Dân sự 2015 và Điều 300 Luật Thương mại 2005, phạt vi phạm là sự thỏa thuận về một khoản tiền cụ thể mà bên vi phạm phải nộp cho bên bị vi phạm. Ưu điểm của cách tiếp cận này là tính xác định ngay lập tức, bên bị vi phạm không có nghĩa vụ phải chứng minh thiệt hại thực tế phát sinh mà chỉ cần chứng minh có hành vi vi phạm hợp đồng (như chậm tiến độ) để được hưởng mức LD đã thỏa thuận.
• Chế định Bồi thường thiệt hại: Căn cứ Điều 302 Luật Thương mại 2005, bồi thường thiệt hại nhằm bù đắp tổn thất thực tế, trực tiếp mà bên bị vi phạm phải chịu. Khác với phạt vi phạm, nếu LD được diễn đạt thuần túy là bồi thường, bên bị vi phạm phải có nghĩa vụ chứng minh giá trị thiệt hại, mối quan hệ nhân quả giữa vi phạm và thiệt hại. Tuy nhiên, nếu điều khoản LD được ghi nhận là bồi thường ước tính trước, Hội đồng trọng tài có thể sử dụng con số này làm căn cứ định lượng mà không yêu cầu bóc tách từng hóa đơn chi tiết.
• Quy tắc áp dụng song hành: Căn cứ khoản 3 Điều 418 Bộ luật Dân sự 2015, các bên có thể thỏa thuận về việc bên vi phạm vừa phải chịu trách nhiệm trả tiền phạt vi phạm, vừa phải bồi thường thiệt hại. Trong tranh tụng trọng tài, việc cấu trúc LD bao gồm cả hai thành phần này giúp chủ đầu tư vừa đảm bảo tính trừng phạt (penalty) đối với nhà thầu, vừa đảm bảo tính bù đắp cho các tổn thất kinh tế thực tế của dự án.

Các dạng tranh chấp LD thường gặp trong hợp đồng EPC

Tranh chấp liên quan đến điều khoản LD trong hợp đồng EPC thường xoay quanh các vấn đề trọng tâm: Xác định trách nhiệm đối với sự kiện chậm trễ và quyền gia hạn thời gian hoàn thành (EOT); Tính hợp lệ của mức LD so với trần phạt vi phạm và; Tính chính đáng của việc chủ đầu tư đơn phương khấu trừ LD vào bảo lãnh thực hiện hợp đồng hoặc các đợt thanh toán khi chưa có quyết định cuối cùng về sai phạm. Việc giải quyết các xung đột này tại trọng tài đòi hỏi sự kết hợp giữa phân tích kỹ thuật (CPM) và rà soát chặt chẽ các căn cứ miễn trừ trách nhiệm theo pháp luật dân sự và chuyên ngành.

Tranh chấp về việc áp dụng LD do chậm tiến độ

Tranh chấp về LD do chậm tiến độ trong hợp đồng EPC thường tập trung vào việc xác định lỗi thuộc về bên nào và quyền hưởng gia hạn thời gian hoàn thành:

• Lỗi của chủ đầu tư và nghĩa vụ của nhà thầu: Căn cứ Điều 39 Nghị định 37/2015/NĐ-CP được hướng dẫn bởi Điều 5 Thông tư 02/2023/TT-BXD, nhà thầu được gia hạn thời hạn thực hiện hợp đồng trong các trường hợp do chủ đầu tư như thay đổi, điều chỉnh dự án, phạm vi công việc, thiết kế, biện pháp thi công theo yêu cầu của bên giao thầu làm ảnh hưởng đến tiến độ thực hiện hợp đồng hoặc do việc bàn giao mặt bằng không đúng với các thỏa thuận trong hợp đồng, tạm dừng hợp đồng do lỗi của bên giao thầu, các thủ tục liên quan ảnh hưởng đến tiến độ thực hiện hợp đồng xây dựng mà không do lỗi của bên nhận thầu gây ra. Nếu có sự điều chỉnh từ Chủ đầu tư hoặc chủ đầu tư không thực hiện đúng nghĩa vụ dẫn đến việc nhà thầu không thể tiếp cận công trường, việc áp dụng LD là không có căn cứ pháp lý. Tuy nhiên, trong một số trường hợp nhà thầu vẫn phải tuân thủ nghiêm ngặt quy trình khiếu nại (Claim procedure) về thời gian, nếu không gửi thông báo đúng hạn, quyền yêu cầu gia hạn thời gian có thể bị bác bỏ.
• Sự kiện bất khả kháng, tạm dừng thực hiện công việc theo yêu cầu của cơ quan nhà nước có thẩm quyền mà không do lỗi của bên giao thầu gây ra: Căn cứ khoản 1 Điều 156 Bộ luật Dân sự 2015, sự kiện bất khả kháng là căn cứ miễn trách nhiệm dân sự. Trong hợp đồng EPC, các biến động về địa chất không lường trước hoặc thay đổi từ cơ quan nhà nước thường được dẫn chiếu để miễn trừ LD. Ngoài ra, việc chủ đầu tư ban hành các Lệnh thay đổi làm tăng khối lượng công việc nhưng không điều chỉnh tiến độ tương xứng là điểm mấu chốt gây tranh chấp về cách tính LD.

Hội đồng trọng tài không chỉ xem xét các lập luận pháp lý thuần túy mà còn đi sâu vào các bằng chứng kỹ thuật để định lượng mức độ vi phạm.

• Phương pháp đường găng (Critical Path Method – CPM): Đây là công cụ quan trọng nhất để xác định liệu một sự kiện chậm trễ có thực sự làm kéo dài ngày hoàn thành dự án hay không. Nếu một sự kiện chậm trễ không nằm trong phạm vi này, nhà thầu thường không được chấp nhận yêu cầu EOT cho phần đó. Hội đồng trọng tài sẽ đối chiếu Nhật ký thi công và Biên bản nghiệm thu tiến độ để kiểm tra tính xác thực của các dữ liệu đầu vào trong mô hình CPM.
• Hệ thống thư tín (Correspondence) và thông báo: Căn cứ các quy định về nghĩa vụ thông báo trong quan hệ hợp đồng tại Bộ luật Dân sự 2015, các văn bản trao đổi giữa các bên có giá trị chứng minh cao nhất. Việc nhà thầu liên tục gửi các cảnh báo về rủi ro chậm tiến độ (Early Warning) và phản hồi của chủ đầu tư (hoặc sự im lặng của chủ đầu tư) sẽ là căn cứ để trọng tài đánh giá sự thiện chí và nỗ lực khắc phục hậu quả của các bên. Nếu chủ đầu tư chấp thuận cho nhà thầu tiếp tục thi công mà không có bảo lưu về việc áp dụng LD, đó có thể bị coi là hành vi từ bỏ quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại do chậm tiến độ.

Tranh chấp về tính hợp lệ của điều khoản LD

Trong thực tiễn tranh tụng, các nhà thầu thường tìm cách vô hiệu một phần nghĩa vụ thanh toán LD bằng cách dẫn chiếu đến các quy định về hạn mức tối đa của pháp luật Việt Nam.

• Lập luận về tính chất trừng phạt (Penalty): Căn cứ Điều 418 Bộ luật Dân sự 2015, phạt vi phạm là sự thỏa thuận về một khoản tiền mà bên vi phạm phải nộp. Do đó, nếu điều khoản LD trong hợp đồng EPC không làm rõ mối liên hệ với thiệt hại thực tế mà chỉ ấn định mức bồi thường theo ngày chậm trễ, bên vi phạm sẽ lập luận đây thuần túy là khoản phạt.
• Lập luận về bồi thường thiệt hại ước tính (Liquidated Damages): Ngược lại, chủ đầu tư thường bảo vệ tính hợp lệ của LD bằng cách chứng minh đây là khoản bồi thường thiệt hại đã được hai bên tiên liệu và tính toán trước dựa trên các tổn thất về lãi vay, chi phí vận hành và doanh thu bị mất.

Tiêu chí đánh giá tính hợp lệ của Hội đồng trọng tài. Hội đồng trọng tài không chỉ căn cứ vào câu chữ “Penalty” hay “Damages” trong hợp đồng mà đi sâu vào bản chất của thỏa thuận để ra phán quyết.

• Tính hợp lý của con số ấn định: Hội đồng trọng tài sẽ xem xét liệu tại thời điểm ký kết hợp đồng, con số LD có dựa trên một căn cứ tính toán hợp lý nào không. Nếu mức bồi thường quá cao một cách bất thường, Hội đồng trọng tài có thể căn cứ vào nguyên tắc công bằng điều chỉnh thành mức phù hợp với thông thường.
• Sự thống nhất trong diễn đạt: Việc lồng ghép đồng thời cả Phạt vi phạm và Bồi thường thiệt hại trong cùng một điều khoản LD là một kỹ thuật thường được sử dụng. Tuy nhiên, nếu hợp đồng ghi nhận mức phạt vi phạm vượt quá mức trần, Hội đồng trọng tài chắc chắn sẽ điều chỉnh về mức trần. Do đó, tính hợp lệ của LD phụ thuộc mật thiết vào việc chứng minh được con số này mang tính chất bù đắp tổn thất hơn là trừng phạt hành vi.

Tranh chấp về trần LD

Tranh chấp xảy ra khi hợp đồng chỉ ghi “Tổng mức bồi thường thiệt hại tối đa là 10% giá trị hợp đồng”. Nhà thầu sẽ lập luận đây là mức trần tổng hợp (Aggregate Cap). Ngược lại, chủ đầu tư có thể cho rằng Delay LD 10% và Performance LD 10% là hai hạn mức độc lập. Căn cứ Điều 404 Bộ luật Dân sự 2015 về giải thích hợp đồng, nếu các điều khoản có nhiều cách hiểu khác nhau thì phải chọn cách hiểu phù hợp với mục đích của hợp đồng.

Nếu điều khoản LD Cap do chủ đầu tư soạn thảo mà không rõ ràng, Hội đồng trọng tài có thể áp dụng Điều 405 Bộ luật Dân sự 2015 để giải thích theo hướng có lợi cho nhà thầu (nguyên tắc contra proferentem), tức là áp dụng mức trần tổng hợp để giới hạn rủi ro cho bên vi phạm. Để tránh rủi ro này, thực tiễn EPC quốc tế thường yêu cầu bóc tách rõ mức giới hạn trách nhiệm cho từng hạng mục cho từng hạng mục và một mức giới hạn trách nhiệm tổng thể.

Tranh chấp về quyền khấu trừ LD

Thông thường, chủ đầu tư có thể thực hiện việc khấu trừ LD từ các nguồn tài chính sau:

• Khấu trừ từ chứng nhận thanh toán (Payment Certificate).
• Khấu trừ từ khoản tiền giữ lại (Retention Money).
• Yêu cầu thanh toán từ bảo lãnh thực hiện hợp đồng (Performance Bond).

Tuy nhiên, việc khấu trừ LD của chủ đầu tư cũng thường bị nhà thầu phản đối, đặc biệt trong các trường hợp sau: vi phạm chưa được xác định chính thức, chưa có quyết định hoặc xác nhận của kỹ thuật hoặc Ban giải quyết tranh chấp. Do đó, nhà thầu có thể lập luận rằng chủ đầu tư không có quyền đơn phương khấu trừ LD khi chưa có quyết định chính thức từ các cơ quan này.

Chính vì vậy, tranh chấp liên quan đến quyền khấu trừ LD thường tập trung vào việc xác định đúng trình tự hợp đồng, thẩm quyền xác nhận vi phạm và thời điểm phát sinh nghĩa vụ bồi thường, cũng như tính hợp pháp của việc khấu trừ từ các khoản thanh toán hoặc bảo đảm của nhà thầu.

>> Xem thêm: Tranh chấp hợp đồng xây dựng có yếu tố nước ngoài

Các điểm pháp lý mấu chốt khi giải quyết tranh chấp cần lưu ý

Trong các tranh chấp phát sinh từ hợp đồng EPC, đặc biệt là tranh chấp liên quan đến Liquidated Damages (LD) do chậm tiến độ hoặc không đạt yêu cầu hiệu suất, cơ quan giải quyết tranh chấp thường tập trung xem xét một số vấn đề pháp lý cốt lõi. Việc đánh giá các vấn đề này có ý nghĩa quyết định đến việc xác định tính hợp lệ của điều khoản LD cũng như quyền khấu trừ hoặc yêu cầu thanh toán của chủ đầu tư.

• Hiệu lực pháp lý của điều khoản LD:
  • Một trong những vấn đề quan trọng đầu tiên cần xem xét là điều khoản LD trong hợp đồng có hiệu lực hay không. Trọng tài thường đánh giá liệu điều khoản này đã được các bên thỏa thuận rõ ràng, minh bạch và cụ thể về phạm vi áp dụng, mức phạt, cũng như điều kiện kích hoạt hay chưa.
  • Nếu điều khoản LD được soạn thảo mơ hồ, thiếu tiêu chí xác định vi phạm hoặc không quy định rõ cách tính, cơ quan giải quyết tranh chấp có thể cho rằng điều khoản này không đủ điều kiện để áp dụng. Ngoài ra, hiệu lực của điều khoản LD còn phụ thuộc vào luật điều chỉnh hợp đồng và cách pháp luật của từng quốc gia nhìn nhận loại điều khoản này.
• Mối quan hệ giữa LD và bồi thường thiệt hại thực tế:
  • LD thường được coi là khoản bồi thường được ấn định trước (pre-agreed damages) nhằm đơn giản hóa việc chứng minh thiệt hại khi xảy ra vi phạm.
  • Tuy nhiên, tranh chấp có thể phát sinh khi:
    • Chủ đầu tư vừa yêu cầu LD, vừa yêu cầu bồi thường thiệt hại thực tế phát sinh ngoài LD;
    • Nhà thầu lập luận rằng LD đã là cơ chế bồi thường duy nhất đối với hành vi chậm tiến độ.
    • Do đó, cơ quan giải quyết tranh chấp cần làm rõ LD có phải là biện pháp bồi thường độc quyền (exclusive remedy) hay chỉ là một phần của cơ chế bồi thường thiệt hại theo hợp đồng.
• Mức LD có hợp lý hay không. Nếu mức LD được xác định quá cao so với thiệt hại dự kiến, nhà thầu có thể lập luận rằng điều khoản này không còn mang bản chất bồi thường mà mang tính phạt.
• LD có mang tính phạt (Penalty) hay không
• Việc tuân thủ các yêu cầu thủ tục (Procedural Requirements). Một số vi phạm thủ tục thường gặp bao gồm:
  • Không gửi thông báo chậm tiến độ (Notice of Delay) trong thời hạn quy định;
  • Không thực hiện đúng quy trình yêu cầu khiếu nại (Claim Procedure) theo hợp đồng;
  • Không nộp hồ sơ chứng minh thiệt hại hoặc yêu cầu gia hạn thời gian (Extension of Time – EOT) đúng thời hạn.

>>> Xem thêm: Giải quyết tranh chấp hợp đồng EPC có nhà thầu nước ngoài

Câu hỏi liên quan (FAQs) về tranh tụng trọng tài trong hợp đồng EPC có điều khoản LD

Dưới đây là một số câu hỏi liên quan đến vấn đề tranh tụng trọng tài trong hợp đồng EPC có điều khoản LD. Xin mời tham khảo!

Dịch vụ luật sư tham gia giải quyết tranh chấp hợp đồng EPC có điều khoản LD

Tranh chấp hợp đồng EPC (Thiết kế – Cung cấp thiết bị – Thi công) liên quan đến điều khoản LD (Liquidated Damages – Bồi thường thiệt hại định trước) thường cực kỳ phức tạp do tính chất kỹ thuật cao và giá trị bồi thường lớn khi chậm tiến độ hoặc không đạt hiệu suất. Tại Luật Long Phan PMT, đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm sẽ đồng hành cùng quý khách hàng nhằm tối ưu hóa quyền lợi và giảm thiểu rủi ro tài chính trong suốt quá trình tố tụng thông qua các hạng mục công việc sau:

• Kiểm tra tính hiệu lực của điều khoản LD trong hợp đồng EPC dựa trên quy định của pháp luật Việt Nam và thông lệ quốc tế.
• Phân tích hồ sơ, xác định nguyên nhân chậm trễ hoặc vi phạm để bác bỏ hoặc bảo vệ yêu cầu áp dụng chế định phạt vi phạm và bồi thường LD.
• Hỗ trợ khách hàng hệ thống hóa các tài liệu nghiệm thu, nhật ký công trình và các văn bản giao dịch để làm rõ trách nhiệm của các bên.
• Tham gia trực tiếp vào quá trình thương lượng giữa chủ đầu tư và nhà thầu nhằm tìm kiếm giải pháp đồng thuận trước khi đưa vụ việc ra cơ quan tài phán.
• Soạn thảo đơn khởi kiện, bản tự bảo vệ và đại diện cho khách hàng thực hiện quyền tranh tụng tại Trung tâm Trọng tài quốc tế hoặc Tòa án có thẩm quyền.
• Hỗ trợ các thủ tục pháp lý cần thiết để đảm bảo phán quyết của Trọng tài hoặc bản án của Tòa án được thực thi trên thực tế.

>> Xem thêm: Luật sư đàm phán và xử lý tranh chấp hợp đồng phức tạp

Kết luận

Nắm vững điều khoản bồi thường thiệt hại (LD) là mấu chốt để bảo vệ lợi thế khi tranh tụng hợp đồng EPC. Các bên cần khẩn trương thu thập chứng cứ chứng minh mức độ thiệt hại thực tế nhằm bác bỏ những yêu cầu vô lý. Việc am hiểu quy trình tố tụng trọng tài sẽ giúp doanh nghiệp kiểm soát tốt mọi rủi ro pháp lý phức tạp. Chúng tôi sẵn sàng hỗ trợ quý khách qua Dịch vụ luật sư giải quyết tranh chấp trọng tài, Dịch vụ luật sư hợp đồng và Dịch vụ luật sư thương mại. Hãy liên hệ ngay qua hotline 1900636387 để được tư vấn chi tiết.

Tags: Bồi thường thiệt hại ước tính, Điều khoản LD trong hợp đồng, Giải quyết tranh chấp hợp đồng EPC, Luật sư giải quyết tranh chấp trọng tài, Phạt vi phạm hợp đồng xây dựng, Tranh chấp liên danh nhà thầu, Tranh tụng trọng tài EPC