Case study: giới hạn trả nợ thay cho người chết của người thừa kế

Luật Long Phan PMT phân tích một vụ án dân sự về tranh chấp hợp đồng vay tài sản, trong đó bên vay chết khi khoản nợ chưa được thanh toán, làm phát sinh câu hỏi được nhiều gia đình và chủ nợ quan tâm: giới hạn của việc trả nợ thay cho người chết của người thừa kế, có phải dùng tài sản riêng để gánh khoản nợ do người thừa kế để lại hay không? Bản án phúc thẩm số 402/2026/DS-PT của Tòa án nhân dân có thẩm quyền xét xử phúc thẩm đã sửa một phần bản án sơ thẩm theo hướng giới hạn trách nhiệm của các thừa kế đúng quy định pháp luật, đồng thời chỉ ra một sai sót tố tụng đáng chú ý của cấp sơ thẩm. Bài viết dưới đây trình bày lại diễn biến vụ án, phân tích lập luận của Tòa án và rút ra những lưu ý thực tiễn cho các bên liên quan.

Bối cảnh vụ án

Bà Nguyễn Thị H cho bà Tạ Thị Huyền L vay tài sản qua hai lần: lần thứ nhất ngày 07/8/2024 với số tiền 2.400.000.000 đồng, lần thứ hai ngày 10/9/2024 với số tiền 600.000.000 đồng, tổng cộng 3.000.000.000 đồng. Khoản vay được thế chấp bằng Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất số N536368, tuy nhiên việc thế chấp không được công chứng và không được đăng ký biến động theo quy định.

Ngày 03/6/2025, bà L chết trong khi khoản nợ trên chưa được thanh toán. Ngày 23/7/2025, bà H khởi kiện yêu cầu Tòa án buộc phía bị đơn liên đới trả nợ. Đây chính là điểm khởi phát của toàn bộ tranh chấp: khoản nợ do một người đã qua đời xác lập, còn người có nghĩa vụ trả nợ trên thực tế lại là chồng và các con của người đó.

Vấn đề pháp lý trọng tâm trong vụ án là gì?

Trong các tranh chấp dân sự liên quan đến nghĩa vụ tài sản do người đã chết để lại, việc xác định đúng tư cách tham gia tố tụng, phạm vi trách nhiệm của người thừa kế và cách phân định nghĩa vụ tài sản là những vấn đề có ý nghĩa quyết định đến việc giải quyết vụ án. Sai sót trong việc xác định đương sự hoặc áp dụng nguyên tắc kế thừa nghĩa vụ có thể dẫn đến phán quyết chưa phù hợp với quy định pháp luật.

Người đã chết có thể được xác định là bị đơn trong vụ án dân sự hay không?

Bà L chết ngày 03/6/2025, nhưng Tòa án cấp sơ thẩm thụ lý vụ án vào ngày 09/10/2025 — tức sau thời điểm bà L đã chết — mà vẫn xác định bà L là bị đơn. Theo nhận định của bản án phúc thẩm, việc xác định một người đã chết làm bị đơn tại thời điểm thụ lý là không đúng quy định pháp luật tố tụng dân sự.

Về căn cứ pháp lý, khoản 1 Điều 68 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 xác định đương sự trong vụ án dân sự bao gồm nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan — tức phải là chủ thể còn tồn tại, có năng lực tham gia tố tụng. Khi đương sự là cá nhân chết mà quyền, nghĩa vụ về tài sản của họ được thừa kế, khoản 1 Điều 74 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 quy định người thừa kế tham gia tố tụng để kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng, chứ không phải người đã chết tiếp tục đứng tên bị đơn. Đây là căn cứ để cấp phúc thẩm chỉ ra sai sót của bản án sơ thẩm về tư cách tố tụng.

>>> Xem thêm: Hướng xử lý khi người thân là đương sự trong vụ án dân sự chết

Người thừa kế có phải trả toàn bộ khoản nợ do người để lại di sản vay, hay chỉ trong phạm vi di sản được hưởng?

Đây là phần lập luận trung tâm của bản án. Cấp phúc thẩm căn cứ Điều 614 Bộ luật Dân sự 2015 — kể từ thời điểm mở thừa kế, những người thừa kế có các quyền, nghĩa vụ tài sản do người chết để lại — và khoản 1 Điều 615 Bộ luật Dân sự 2015 — những người hưởng thừa kế có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ tài sản trong phạm vi di sản do người chết để lại, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.

Do bà L chết không để lại di chúc, giữa các đương sự không có bất kỳ thỏa thuận nào khác, cấp phúc thẩm xác định: những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất của bà L (ông T1 và 4 người con, vì cha mẹ bà L đã chết trước bà) phải có trách nhiệm trả số tiền bà L còn nợ khi còn sống, nhưng chỉ trong phạm vi di sản mà bà L để lại — thay vì liên đới trả toàn bộ khoản nợ bằng cả tài sản riêng như bản án sơ thẩm đã tuyên.

Khoản nợ phát sinh trong thời kỳ hôn nhân được phân định trách nhiệm trả nợ giữa vợ/chồng còn sống và di sản của người đã mất như thế nào?

Điểm đáng chú ý trong vụ án là khoản nợ 3.473.100.000 đồng (bao gồm nợ gốc và lãi) phát sinh trong thời kỳ hôn nhân của bà L với ông T1, do đó không thể xử lý như một khối nghĩa vụ liên đới duy nhất của các thừa kế. Theo nhận định số [3.5] của bản án, Tòa án chia đôi khoản nợ này thành hai phần bằng nhau, mỗi phần 1.736.550.000 đồng:

• Phần thứ nhất, tương ứng với nghĩa vụ riêng của ông T1 với tư cách là người còn sống trong quan hệ hôn nhân, ông T1 phải chịu trách nhiệm trả bằng toàn bộ tài sản của mình, không giới hạn trong phạm vi di sản.
• Phần thứ hai, thuộc phạm vi trách nhiệm chung của những người thừa kế của bà L (gồm ông T1 với tư cách thừa kế và 4 người con), chỉ phải trả trong phạm vi di sản mà bà L để lại — đây chính là phần thể hiện rõ nhất nguyên tắc người thừa kế trả nợ trong phạm vi di sản theo khoản 1 Điều 615 Bộ luật Dân sự 2015.

Cách phân định này cho thấy Tòa án không đơn thuần áp dụng nguyên tắc thừa kế mà còn phải xác định đúng bản chất nghĩa vụ chung của vợ chồng trước khi tính đến trách nhiệm của người thừa kế.

>>> Xem thêm: Yêu cầu giải quyết nợ chung trong thời kỳ hôn nhân sau ly hôn

Các bên tranh luận như thế nào?

Bà H, với tư cách nguyên đơn, ban đầu yêu cầu buộc phía bị đơn liên đới trả 3.540.000.000 đồng, sau đó điều chỉnh yêu cầu còn 3.473.100.000 đồng (gồm nợ gốc 3.000.000.000 đồng và lãi 473.100.000 đồng).

Về phía bị đơn, ông T1 không đồng ý nhận nợ đối với khoản vay 2.400.000.000 đồng, cho rằng mình không trực tiếp nhận số tiền này. Các con của ông T1 và bà L trình bày rằng họ không biết về khoản vay nên không đồng ý cùng chịu trách nhiệm liên đới.

Không đồng tình với hướng giải quyết của bản án sơ thẩm số 80/2026/DS-ST, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân khu vực 4 – Lâm Đồng ban hành Quyết định kháng nghị số 05/QĐ-VKS-DS ngày 25/5/2026. Ông T1 cũng có đơn kháng cáo ngày 18/5/2026. Cả hai văn bản này là căn cứ để cấp phúc thẩm xem xét lại toàn bộ vụ án.

Tòa án đánh giá chứng cứ và áp dụng pháp luật như thế nào?

Bên cạnh việc xác định đúng quan hệ pháp luật tranh chấp, việc đánh giá chứng cứ và lựa chọn căn cứ pháp lý phù hợp là yếu tố quyết định đến kết quả giải quyết vụ án. Trong quá trình xét xử, Tòa án cần xem xét toàn diện các tài liệu, lời khai của các bên, giá trị pháp lý của giao dịch vay tài sản, nghĩa vụ trả nợ của người kế thừa cũng như hiệu lực của biện pháp bảo đảm.

Căn cứ xác định trách nhiệm của ông T1 đối với chữ ký trên giấy vay tiền

Theo nhận định của bản án, ông T1 có đầy đủ năng lực hành vi dân sự, đã thừa nhận chữ ký của mình trên giấy vay tiền và không xuất trình được chứng cứ nào phản bác việc đã ký nhận. Trên cơ sở đó, Tòa án không chấp nhận lập luận “không trực tiếp nhận tiền” của ông T1 như một căn cứ để loại trừ trách nhiệm, bởi việc ký xác nhận trên văn bản vay tài sản đã làm phát sinh nghĩa vụ dân sự tương ứng.

Căn cứ tính lãi suất khi các bên không thỏa thuận

Khoản lãi 473.100.000 đồng được Tòa án tính trên cơ sở khoản 2 Điều 468 Bộ luật Dân sự 2015. Theo quy định này, trường hợp các bên có thỏa thuận về việc trả lãi nhưng không xác định rõ mức lãi suất và phát sinh tranh chấp, lãi suất được xác định bằng 50% mức lãi suất giới hạn quy định tại khoản 1 Điều 468 Bộ luật Dân sự 2015 (tức không quá 20%/năm) tại thời điểm trả nợ. Nhận định của bản án áp dụng đúng nguyên tắc này để tính khoản lãi phát sinh từ hợp đồng vay không ghi rõ lãi suất.

Căn cứ giới hạn nghĩa vụ trả nợ của người thừa kế trong phạm vi di sản

Đây là phần lập luận cốt lõi của bản án. Trên cơ sở Điều 614 và khoản 1 Điều 615 Bộ luật Dân sự 2015, cấp phúc thẩm xác định: do bà L không để lại di chúc và các đương sự không có thỏa thuận khác, phần nghĩa vụ trả nợ thuộc trách nhiệm của các thừa kế (ông T1 cùng 4 người con) chỉ được thực hiện trong phạm vi di sản mà bà L để lại, không được buộc các thừa kế dùng tài sản riêng để trả phần này. Nhận định số [3.4] và [3.5] của bản án là cơ sở trực tiếp cho việc sửa bản án sơ thẩm theo hướng người thừa kế trả nợ trong phạm vi di sản, thay vì liên đới chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản như bản án sơ thẩm đã tuyên.

Căn cứ xử lý tài sản thế chấp không tuân thủ thủ tục công chứng, đăng ký

Theo nhận định của bản án, việc thế chấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất số N536368 không được công chứng và không được đăng ký biến động nên không đáp ứng điều kiện để duy trì hiệu lực của biện pháp bảo đảm này. Vì vậy, Tòa án buộc trả lại Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho phía đương sự, đồng thời sửa nội dung “tạm giữ để đảm bảo thi hành án” mà bản án sơ thẩm số 80/2026/DS-ST đã tuyên.

Vì sao tòa án chấp nhận kháng nghị của viện kiểm sát và một phần kháng cáo của bị đơn?

Từ những phân tích trên, cấp phúc thẩm xác định bản án sơ thẩm có hai sai sót: xác định tư cách tố tụng của bà L (đã chết) không đúng quy định, và buộc các thừa kế liên đới trả toàn bộ khoản nợ mà không phân định phạm vi di sản theo khoản 1 Điều 615 Bộ luật Dân sự 2015. Trên cơ sở đó, Tòa án nhân dân tỉnh Lâm Đồng quyết định chấp nhận toàn bộ Quyết định kháng nghị phúc thẩm của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân khu vực 4 – Lâm Đồng, chấp nhận một phần kháng cáo của ông T1, và sửa Bản án dân sự sơ thẩm số 80/2026/DS-ST.

Kết quả giải quyết vụ án

Bản án phúc thẩm số 402/2026/DS-PT tuyên xử theo các nội dung chính sau:

• Chấp nhận toàn bộ yêu cầu khởi kiện của bà Nguyễn Thị H về “Hợp đồng dân sự vay tài sản, yêu cầu thực hiện nghĩa vụ do người chết để lại” đối với ông Nguyễn Minh T1, chị Nguyễn Thị Tú T2, chị Nguyễn Ngọc Thùy H2, chị Nguyễn Thùy Ngọc B và chị Nguyễn Ngọc Quỳnh T3.
• Ông Nguyễn Minh T1 phải trả riêng cho bà H 1.736.550.000 đồng (gốc 1.500.000.000 đồng, lãi 236.550.000 đồng) bằng toàn bộ tài sản của mình.
• Ông T1 cùng 4 người con phải trả cho bà H 1.736.550.000 đồng còn lại (gốc 1.500.000.000 đồng, lãi 236.550.000 đồng), nhưng chỉ trong phạm vi di sản mà bà L để lại.
• Bà H phải trả lại cho ông T1 và các con bản chính Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất số N536368, không kèm điều kiện tạm giữ để bảo đảm thi hành án.
• Về án phí: ông T1 được miễn toàn bộ án phí dân sự sơ thẩm và phúc thẩm vì là người cao tuổi theo Luật Người cao tuổi và có đơn xin miễn nộp tạm ứng án phí, căn cứ điểm đ khoản 1 Điều 12 Nghị quyết số 326/2016/UBTVQH14. Bốn người con phải chịu 45.389.240 đồng án phí dân sự sơ thẩm trong phạm vi di sản của bà L để lại. Bà H không phải chịu án phí và được nhận lại 51.400.000 đồng tạm ứng án phí đã nộp.

Bài học pháp lý rút ra từ bản án tranh chấp hợp đồng vay tài sản

Từ những nhận định và hướng giải quyết của Tòa án trong vụ án, có thể rút ra nhiều bài học pháp lý quan trọng đối với cả chủ nợ, người thừa kế và các bên có liên quan trong quan hệ vay tài sản. Việc xác định đúng tư cách tố tụng, phạm vi nghĩa vụ trả nợ, bản chất khoản nợ cũng như hiệu lực của giao dịch bảo đảm là yếu tố then chốt để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên.

Người thừa kế không đương nhiên gánh nghĩa vụ trả nợ bằng tài sản riêng

Căn cứ khoản 1 Điều 615 Bộ luật Dân sự 2015 và kết quả tuyên án, có thể khẳng định nguyên tắc người thừa kế trả nợ trong phạm vi di sản là nguyên tắc bắt buộc, trừ khi các bên có thỏa thuận khác. Chủ nợ không thể yêu cầu người thừa kế dùng tài sản riêng để trả nợ vượt quá giá trị di sản được hưởng.

Cần xác định đúng thời điểm chết của một bên trước khi xác lập tư cách tố tụng

Sai sót của bản án sơ thẩm khi xác định bà L (đã chết trước thời điểm thụ lý) là bị đơn cho thấy việc kiểm tra thời điểm chết của đương sự trước khi thụ lý và xác định tư cách tố tụng là bước không thể bỏ qua, đặc biệt khi hồ sơ khởi kiện liên quan đến một người đã qua đời.

Nghĩa vụ chung trong thời kỳ hôn nhân cần được tách bạch trước khi yêu cầu thừa kế liên đới

Việc tách khoản nợ chung của vợ chồng thành phần nghĩa vụ riêng của người còn sống và phần nghĩa vụ thuộc di sản là bước phân tích bắt buộc trước khi xác định phạm vi trách nhiệm trả nợ của các thừa kế, tránh gộp chung thành một khối nghĩa vụ liên đới không đúng bản chất pháp lý.

Giao dịch bảo đảm bằng bất động sản cần tuân thủ công chứng, đăng ký biến động để có giá trị đối kháng

Việc thế chấp không công chứng, không đăng ký biến động khiến biện pháp bảo đảm không đủ điều kiện để giữ tài sản phục vụ thi hành án — đây là bài học quan trọng cho các giao dịch cho vay có tài sản bảo đảm là quyền sử dụng đất.

Cần lưu ý, kết quả nêu trên gắn liền với tình tiết cụ thể của vụ án: bà L không để lại di chúc, các đương sự không có thỏa thuận khác về nghĩa vụ trả nợ, và khoản nợ được xác định phát sinh trong thời kỳ hôn nhân. Nếu người vay có di chúc, có thỏa thuận phân chia nghĩa vụ khác, hoặc giá trị và tình trạng di sản thực tế khác với vụ án này, kết quả áp dụng nguyên tắc giới hạn trách nhiệm của người thừa kế có thể khác đi. Bản án này không mặc nhiên là khuôn mẫu áp dụng cho mọi trường hợp tương tự.

>>> Xem thêm: Quy trình xử lý tài sản bảo đảm là dự án bất động sản

Trường hợp tương tự cần chuẩn bị những gì?

Khi gặp tình huống người vay chết mà khoản nợ chưa được thanh toán, chủ nợ và người thừa kế cần chuẩn bị hồ sơ, chứng cứ khác nhau tùy theo vị trí của mình trong quan hệ tranh chấp.

Việc chuẩn bị đầy đủ các tài liệu trên giúp quá trình xác định phạm vi trách nhiệm trả nợ của người thừa kế diễn ra chính xác ngay từ giai đoạn thu thập chứng cứ, hạn chế tranh chấp kéo dài qua nhiều cấp xét xử như vụ án đã phân tích.

Dịch vụ luật sư thừa kế và giải quyết tranh chấp liên quan đến thừa kế, vay nợ tại Luật Long Phan PMT

Luật Long Phan PMT cung cấp dịch vụ luật sư hỗ trợ cá nhân, gia đình, chủ nợ và các bên liên quan trong quá trình xác định quyền thừa kế, xử lý nghĩa vụ tài sản và giải quyết tranh chấp phát sinh sau khi một cá nhân qua đời. Phạm vi công việc bao gồm:

• Rà soát hồ sơ vay tài sản, giấy vay tiền, hợp đồng bảo đảm và các tài liệu chứng minh nghĩa vụ tài sản của người đã chết.
• Tư vấn xác định khoản nợ do người chết để lại có thuộc phạm vi nghĩa vụ tài sản phải thực hiện bằng di sản hay không.
• Xác định người thừa kế theo pháp luật, theo di chúc và tư cách tham gia tố tụng của từng người liên quan.
• Tư vấn nguyên tắc người thừa kế thực hiện nghĩa vụ tài sản trong phạm vi di sản được hưởng theo quy định pháp luật.
• Đánh giá trường hợp người thừa kế có phải dùng tài sản riêng để thanh toán khoản nợ hay không.
• Phân tích, xác định giá trị di sản để làm căn cứ giới hạn trách nhiệm trả nợ của người thừa kế.
• Tư vấn phân chia trách nhiệm giữa nghĩa vụ riêng của vợ/chồng còn sống và phần nghĩa vụ thuộc di sản của người đã mất trong trường hợp khoản nợ phát sinh trong thời kỳ hôn nhân.
• Rà soát di chúc, văn bản khai nhận di sản, thỏa thuận phân chia di sản và các tài liệu liên quan.
• Tư vấn xử lý trường hợp người đã chết bị xác định sai tư cách tố tụng trong vụ án dân sự.
• Đánh giá quyền, nghĩa vụ tố tụng của người thừa kế khi tham gia vụ án với tư cách kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng.
• Tư vấn tranh chấp giữa chủ nợ và người thừa kế về phạm vi, phương thức thực hiện nghĩa vụ trả nợ.
• Soạn thảo đơn khởi kiện, đơn yêu cầu, văn bản trình bày ý kiến và tài liệu tố tụng liên quan.
• Đại diện khách hàng tham gia thương lượng, hòa giải nhằm giải quyết tranh chấp nghĩa vụ tài sản.
• Tham gia bảo vệ quyền lợi cho chủ nợ trong việc yêu cầu thanh toán khoản nợ từ di sản để lại.
• Bảo vệ quyền lợi cho người thừa kế khi bị yêu cầu thanh toán vượt quá phạm vi di sản được hưởng.
• Tư vấn, rà soát hiệu lực của giao dịch thế chấp, cầm cố hoặc biện pháp bảo đảm liên quan đến tài sản của người đã chết.
• Đánh giá rủi ro đối với tài sản bảo đảm là quyền sử dụng đất khi giao dịch thế chấp chưa hoàn tất thủ tục pháp lý cần thiết.
• Chuẩn bị hồ sơ, chứng cứ chứng minh di sản, người thừa kế, khoản nợ và quá trình giao dịch dân sự.
• Đại diện hoặc cùng khách hàng tham gia giải quyết tranh chấp tại Tòa án các cấp.
• Tư vấn kháng cáo, bảo vệ quyền lợi trong giai đoạn xét xử phúc thẩm khi bản án sơ thẩm chưa phù hợp.
• Hỗ trợ thủ tục thi hành án dân sự sau khi có bản án, quyết định có hiệu lực.
• Tư vấn phòng ngừa tranh chấp về nghĩa vụ tài sản thông qua lập di chúc, thỏa thuận phân chia tài sản và quản lý hồ sơ giao dịch.

Quý khách có thể gửi hồ sơ vụ việc qua email: pmt@luatlongphan.vn hoặc zalo: 0939846973 để được đánh giá sơ bộ.

>>> Xem thêm: Tài sản di tặng có được dùng để thực hiện nghĩa vụ của người chết

Câu hỏi thường gặp về case study: trả nợ thay cho người chết của người thừa kế

Những tranh chấp liên quan đến nghĩa vụ tài sản do người chết để lại thường phát sinh nhiều vấn đề pháp lý phức tạp, đặc biệt là việc xác định ai là người có trách nhiệm trả nợ, phạm vi nghĩa vụ của người thừa kế và tư cách tham gia tố tụng của các bên.

Kết Luận

Vụ án trên là minh chứng rõ ràng cho nguyên tắc người thừa kế trả nợ trong phạm vi di sản theo khoản 1 Điều 615 Bộ luật Dân sự 2015: người thừa kế không đương nhiên phải dùng tài sản riêng để gánh khoản nợ do người để lại di sản xác lập, và khi khoản nợ phát sinh trong thời kỳ hôn nhân, cần tách bạch phần nghĩa vụ riêng của vợ/chồng còn sống trước khi xác định phần thuộc trách nhiệm của các thừa kế. Đồng thời, bản án cũng nhắc nhở về tầm quan trọng của việc xác định đúng tư cách tố tụng và thủ tục công chứng, đăng ký đối với tài sản bảo đảm. Luật Long Phan PMT sẵn sàng hỗ trợ khách hàng rà soát hồ sơ và đánh giá cụ thể mức độ trách nhiệm của các thừa kế đối với từng vụ việc. Quý khách cần tư vấn cụ thể có thể liên hệ hotline 1900636387 để được hỗ trợ kịp thời.

Tags: Di sản thừa kế, Điều 615 Bộ luật Dân sự 2015, giới hạn trách nhiệm người thừa kế, Hợp đồng vay tài sản, kế thừa quyền nghĩa vụ tố tụng, khoản nợ trong thời kỳ hôn nhân, nghĩa vụ của người thừa kế, nghĩa vụ tài sản của người chết, người chết để lại khoản nợ, người thừa kế trả nợ, tài sản bảo đảm, tài sản riêng của người thừa kế, Thế chấp quyền sử dụng đất​, trả nợ trong phạm vi di sản, trách nhiệm trả nợ của vợ chồng, Tranh chấp hợp đồng vay, tranh chấp nghĩa vụ trả nợ, Xác định người thừa kế