Trường hợp nào phòng vệ khi bị đánh không bị xử lý hình sự?

Trường hợp nào phòng vệ khi bị đánh không bị xử lý hình sự là một vấn đề pháp lý đòi hỏi sự phân định rạch ròi giữa quyền bảo vệ bản thân và hành vi phạm tội. Pháp luật hình sự Việt Nam thừa nhận quyền phòng vệ chính đáng, tuy nhiên, hành vi chống trả phải đáp ứng các điều kiện chặt chẽ về tính cấp bách, mục đích và sự tương xứng với hành vi tấn công. Bài viết sẽ phân tích chi tiết về những trường hợp phòng vệ chính đáng theo luật định.

Hành vi thế nào được xem là phòng vệ chính đáng?

Theo khoản 1 Điều 22 Bộ luật Hình sự 2015, một hành vi được xem là phòng vệ chính đáng (không bị coi là tội phạm) khi đó là sự chống trả cần thiết nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của bản thân, người khác hoặc lợi ích chung trước một sự tấn công trái pháp luật. Để phân định rạch ròi giữa quyền tự vệ hợp pháp và hành vi vi phạm pháp luật (hoặc vượt quá giới hạn phòng vệ), cơ quan chức năng sẽ căn cứ vào 4 điều kiện bắt buộc. Cụ thể, một tình huống phòng vệ chỉ được pháp luật công nhận khi:

• Xuất phát từ một hành vi xâm hại đang hiện hữu;
• Có mục đích ngăn chặn rõ ràng;
• Hướng trực tiếp vào đối tượng tấn công;
• Mức độ chống trả phải nằm trong giới hạn cần thiết.

Cùng phân tích chi tiết 4 yếu tố này ngay dưới đây:

Có hành vi xâm hại trái pháp luật đến tính mạng, sức khỏe, tài sản đang xảy ra

Đây là điều kiện tiên quyết để phát sinh quyền phòng vệ chính đáng. Quyền phòng vệ chỉ xuất hiện khi có một hành vi tấn công thực tế và đang diễn ra, hoặc đe dọa xảy ra ngay tức khắc. Điều này nhằm phân biệt phòng vệ chính đáng với hành vi trả thù hoặc tấn công phòng ngừa một mối nguy hiểm chưa chắc chắn trong tương lai.

Theo quy định tại Khoản 1 Điều 22 Bộ luật Hình sự 2015, phòng vệ chính đáng là hành vi chống trả lại người “đang có hành vi xâm phạm”. Yếu tố “đang” thể hiện tính tức thời và cấp bách của sự việc. Hành vi xâm hại phải là trái pháp luật và nhắm đến các lợi ích được pháp luật bảo vệ, bao gồm tính mạng, sức khỏe, tài sản, của chính người phòng vệ hoặc của người khác, cũng như lợi ích của Nhà nước và tổ chức.

Nếu hành vi tấn công đã kết thúc, ví dụ như kẻ tấn công đã bỏ chạy hoặc đã bị vô hiệu hóa, thì quyền phòng vệ chính đáng cũng chấm dứt. Bất kỳ hành vi tấn công nào tiếp sau đó đối với người đã thực hiện hành vi xâm phạm sẽ không còn được xem là phòng vệ, mà có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về các tội danh tương ứng như cố ý gây thương tích hoặc giết người (Nếu đáp ứng đầy đủ 4 yếu tố cấu thành tội phạm). Do đó, việc xác định chính xác thời điểm bắt đầu và kết thúc của hành vi tấn công là yếu tố cốt lõi để đánh giá tính hợp pháp của hành vi phòng vệ.

>>> Xem thêm: Gây thương tích khi phòng vệ có phải bồi thường thiệt hại không?

Mục đích phòng vệ là ngăn chặn hành vi xâm hại

Mục đích của người thực hiện hành vi phòng vệ phải hoàn toàn chỉ nhằm mục tiêu là ngăn chặn, đẩy lùi hoặc làm triệt tiêu sự tấn công trái pháp luật. Yếu tố chủ quan này là cơ sở để phân biệt giữa một hành vi bảo vệ chính đáng và hành vi lợi dụng tình huống để cố ý gây hại cho người khác. Hành vi chống trả không được xuất phát từ động cơ cá nhân khác như thù oán, trả thù hay mong muốn tước đoạt tính mạng, tài sản của người tấn công.

Toàn bộ quá trình phòng vệ, từ ý định đến hành động, phải hướng đến việc bảo vệ các lợi ích hợp pháp đang bị đe dọa. Điều này có nghĩa là hành vi chống trả phải chấm dứt ngay khi hành vi tấn công không còn tiếp diễn. Việc tiếp tục tấn công khi đối phương đã mất khả năng xâm hại đến quyền lợi hợp pháp cho thấy mục đích của hành vi đã chuyển từ phòng vệ sang tấn công có chủ đích. 

Chủ thể nhận tác động của hành vi phòng vệ là đối tượng trực tiếp có hành vi xâm hại

Theo Khoản 1 Điều 22 Bộ luật Hình sự 2015, hành vi chống trả trong phòng vệ chính đáng phải được thực hiện một cách có chủ đích và chỉ được nhắm vào chính người đang thực hiện hành vi tấn công. Đây là nguyên tắc cơ bản để đảm bảo hành vi phòng vệ không gây tổn hại đến những người vô tội hoặc các đối tượng không liên quan. Việc gây thiệt hại cho một bên thứ ba, dù là vô ý, trong quá trình phòng vệ cũng không được coi là phòng vệ chính đáng.

Ví dụ: Nếu A đang dùng dao tấn công B, thì B chỉ có quyền chống trả lại A. B không được phép tấn công C, là người đi cùng A nhưng không tham gia vào hành vi tấn công. Nếu trong quá trình chống trả, B gây thương tích cho C, hành vi này sẽ được xem xét cấu thành một tội phạm khác tùy thuộc vào tình huống cụ thể.

Cần phân biệt rõ phòng vệ chính đáng (Điều 22 Bộ luật Hình sự 2015) và tình thế cấp thiết (Điều 23 Bộ luật Hình sự 2015). Trong tình thế cấp thiết, một người có thể gây ra một thiệt hại nhỏ hơn để ngăn chặn một thiệt hại lớn hơn đang đe dọa (ví dụ: phá cửa nhà hàng xóm để cứu người trong đám cháy). Hành vi trong tình thế cấp thiết có thể tác động đến tài sản của người không liên quan. Ngược lại, phòng vệ chính đáng yêu cầu hành vi chống trả phải nhắm trực tiếp và duy nhất vào nguồn gốc của sự nguy hiểm, tức là người đang tấn công.

Mức độ của hành vi phòng vệ nằm trong giới hạn cần thiết của thực tế và quy định

Theo Bộ luật Hình sự 2015, hành vi chống trả phải “cần thiết”, không phải là sự chống trả “rõ ràng quá mức cần thiết, không phù hợp với tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi xâm hại”. “Cần thiết” không có nghĩa là thiệt hại gây ra cho kẻ tấn công phải ngang bằng, mà là việc phòng vệ phải dừng ở mức đủ để khiến hành vi tội phạm chấm dứt.

Sự cần thiết được đánh giá dựa trên nhiều yếu tố tổng hòa: 

• Tính chất của lợi ích bị đe dọa (tính mạng quan trọng hơn tài sản);
• Mức độ của hành vi tấn công (hung hãn, quyết liệt);
• Công cụ (Hung khí…);
• Phương tiện mà kẻ tấn công sử dụng (vũ khí so với tay không);
• Sự chênh lệch về thể chất, sức khỏe giữa các bên. 

Người phòng vệ có quyền sử dụng các biện pháp và công cụ cần thiết để vô hiệu hóa một cách hiệu quả cuộc tấn công, bảo vệ an toàn cho mình.

Tuy nhiên, nếu hành vi chống trả là “rõ ràng quá mức”, đó là vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng. Ví dụ, một người bị tấn công bằng tay không, không có tính mạng bị đe dọa, nhưng lại dùng dao đâm chết kẻ tấn công, thì hành vi này có khả năng bị xem là vượt quá giới hạn.

Cần lưu ý, hiện nay theo quy định tại Khoản 1 Điều 136 Bộ luật Hình sự 2015: 

“Người nào cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác mà tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 31% đến 60% do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng hoặc do vượt quá mức cần thiết khi bắt giữ người phạm tội, thì bị phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng hoặc phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm.”

Như vậy, người nào có hành vi vượt quá phòng vệ chính đáng gây thương tích có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định pháp luật.

Chế tài xử lý khi vượt quá giới hạn phòng vệ

Vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng không phải là phòng vệ hợp pháp và người thực hiện hành vi phải chịu trách nhiệm pháp lý. Tuy nhiên, pháp luật ghi nhận bối cảnh phạm tội đặc biệt này nên chế tài áp dụng nhẹ hơn so với các trường hợp phạm tội thông thường. Việc phạm tội trong trường hợp vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng được xem là một tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự theo Điểm c Khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự 2015.

Chế tài hành chính (Phạt tiền)

Đối với các trường hợp gây thương tích ở mức độ nhẹ, chưa đến ngưỡng để truy cứu trách nhiệm hình sự, người có hành vi vượt quá giới hạn phòng vệ sẽ bị xử lý bằng biện pháp hành chính. Chế tài trong trường hợp này là phạt tiền theo quy định tại các nghị định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực an ninh, trật tự, an toàn xã hội. Mức phạt cụ thể sẽ tùy thuộc vào tính chất và mức độ của hành vi gây tổn hại.

Chế tài hình sự

Khi thiệt hại gây ra là nghiêm trọng, người vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng sẽ phải đối mặt với trách nhiệm hình sự. Chế tài chính và phổ biến nhất trong trường hợp này là phạt tù, mặc dù các hình phạt khác như cải tạo không giam giữ cũng có thể được áp dụng. Cụ thể, các mức phạt tù được quy định như sau:

• Đối với Tội giết người do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng (Khoản 1 Điều 126 Bộ luật Hình sự 2015): Mức phạt tù có thể từ 03 tháng đến 02 năm. Nếu phạm tội đối với 02 người trở lên, mức phạt tù sẽ từ 02 năm đến 05 năm.
• Đối với Tội cố ý gây thương tích do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng (Điều 136 Bộ luật Hình sự 2015):
  • Phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm nếu gây thương tích cho 02 người trở lên (với tỷ lệ tổn thương mỗi người từ 31%-60%) hoặc gây thương tích cho 01 người (với tỷ lệ từ 61% trở lên).
  • Phạt tù từ 01 năm đến 03 năm nếu hành vi dẫn đến chết người hoặc gây thương tích cho 02 người trở lên mà tỷ lệ tổn thương của mỗi người từ 61% trở lên.

Việc phân định ranh giới giữa phòng vệ chính đáng và vượt quá giới hạn là rất phức tạp, đòi hỏi sự đánh giá toàn diện của cơ quan tiến hành tố tụng.

>>>Xem thêm: Vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng bị xử lý như thế nào?

Dịch vụ luật sư tư vấn và bảo vệ trong trường hợp phòng vệ

Việc xác định ranh giới giữa phòng vệ chính đáng và vượt quá giới hạn phòng vệ luôn là vấn đề phức tạp, cần đến sự am hiểu pháp luật và kinh nghiệm thực tiễn sâu rộng. Trong bối cảnh này, Luật Long Phan PMT mang đến dịch vụ luật sư chuyên nghiệp, sẵn sàng hỗ trợ khách hàng giải quyết các vụ việc liên quan đến hành vi phòng vệ. Chúng tôi cam kết bảo vệ tối đa quyền và lợi ích hợp pháp của Quý khách hàng theo đúng quy định pháp luật.

Dịch vụ pháp lý của Luật Long Phan PMT trong các vụ việc liên quan đến phòng vệ chính đáng bao gồm:

• Phân tích hồ sơ và tình tiết thực tế để đánh giá hành vi là phòng vệ chính đáng hay đã vượt quá giới hạn.
• Tư vấn về các rủi ro pháp lý, xây dựng phương án giải quyết và chiến lược bào chữa tối ưu.
• Hướng dẫn Quý khách hàng thu thập, củng cố các chứng cứ và tài liệu có lợi.
• Soạn thảo các văn bản quan trọng như: bản tường trình, đơn giải trình, đơn khiếu nại (ví dụ: khiếu nại kết luận điều tra, quyết định của cơ quan tố tụng…).
• Chuẩn bị, hoàn thiện toàn bộ hồ sơ, tài liệu để làm việc với các cơ quan chức năng có thẩm quyền.
• Luật sư tham gia các buổi làm việc, lấy lời khai tại cơ quan điều tra để bảo vệ quyền lợi cho Quý khách hàng ngay từ giai đoạn bị khởi tố
• Thực hiện các thủ tục đăng ký bào chữa và trực tiếp tranh luận, bào chữa tại phiên tòa nhằm đạt được kết quả tốt nhất.

Giải đáp FAQ: Phòng vệ khi bị đánh có bị truy cứu trách nhiệm hình sự không?

Khi đối mặt với tình huống bị tấn công hoặc đe dọa đến tính mạng, sức khỏe, phản xạ tự nhiên của mỗi người là chống trả để tự bảo vệ bản thân. Tuy nhiên, ranh giới pháp lý giữa “phòng vệ chính đáng” và “hành vi vi phạm pháp luật” lại rất mong manh, khiến nhiều người lo lắng liệu việc đánh trả có dẫn đến vòng lao lý hay không. Để giúp Quý khách hiểu rõ quy định của pháp luật và biết cách tự vệ an toàn, đúng chừng mực, chúng tôi đã tổng hợp các giải đáp chi tiết nhất. Dưới đây là những câu hỏi thường gặp (FAQ) liên quan đến vấn đề trách nhiệm hình sự khi phòng vệ, giúp Quý khách trang bị kiến thức pháp lý cần thiết nhất.

Hành vi phòng vệ chính đáng nào hợp pháp và không bị truy cứu trách nhiệm hình sự?

Căn cứ theo Điều 22 Bộ luật Hình sự 2015, hành vi phòng vệ được xem là hợp pháp (phòng vệ chính đáng) và không bị xử lý hình sự khi đáp ứng đủ các điều kiện: đang có hành vi xâm hại trái pháp luật xảy ra, mục đích chống trả nhằm ngăn chặn sự xâm hại, chỉ nhắm vào chính đối tượng đang tấn công và mức độ chống trả là cần thiết, không vượt quá mức cho phép.

Phòng vệ vượt quá giới hạn sẽ phải chịu hậu quả pháp lý như thế nào?

Theo quy định tại Điểm c Khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự 2015, người có hành vi phòng vệ vượt quá giới hạn vẫn phải chịu trách nhiệm pháp lý (hành chính hoặc hình sự), tuy nhiên điều này được pháp luật xem là một tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Do đó, mức hình phạt áp dụng sẽ nhẹ hơn đáng kể so với các trường hợp phạm tội thông thường không có tình tiết này.

Có được phép truy đuổi và đánh trả khi kẻ tấn công đã bỏ chạy không?

Câu trả lời là không, bởi theo Khoản 1 Điều 22 Bộ luật Hình sự 2015, quyền phòng vệ chính đáng chỉ phát sinh và tồn tại khi hành vi tấn công đang hiện hữu. Một khi kẻ tấn công đã bỏ chạy hoặc bị vô hiệu hóa, hành vi xâm hại đã kết thúc nên quyền phòng vệ của nạn nhân cũng tự động chấm dứt; việc cố tình truy đuổi để đánh trả lúc này có thể cấu thành hành vi vi phạm pháp luật.

Khung hình phạt cho tội giết người do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng là bao nhiêu?

Dựa trên Điều 126 Bộ luật Hình sự 2015, người phạm tội giết người do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng có thể đối mặt với mức phạt cải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm. Đặc biệt, mức hình phạt sẽ tăng lên thành phạt tù từ 02 năm đến 05 năm nếu hành vi phạm tội gây ra cái chết cho 02 người trở lên.

Tỷ lệ thương tích bao nhiêu % thì bị truy cứu hình sự do phòng vệ quá mức?

Theo quy định tại Khoản 1 Điều 136 Bộ luật Hình sự 2015, nếu gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác (người đang có hành vi xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp) do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng mà tỷ lệ tổn thương cơ thể của họ từ 31% trở lên, thì sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Kết luận

Việc xác định một hành vi phòng vệ có hợp pháp hay không phụ thuộc vào việc đáp ứng đồng thời nhiều điều kiện khắt khe do pháp luật quy định. Ranh giới giữa phòng vệ chính đáng và vượt quá giới hạn rất mong manh, và việc hành động sai lầm có thể dẫn đến hậu quả pháp lý nghiêm trọng. Để được tư vấn chi tiết và hỗ trợ pháp lý kịp thời, Quý khách hàng vui lòng liên hệ với Luật Long Phan PMT qua hotline: 1900636387

Tags: cố ý gây thương tích, Đánh trả khi bị đánh, phòng vệ chính đáng, trách nhiệm hình sự, vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng