Điều khoản trọng tài vô hiệu – 7 lỗi khiến doanh nghiệp mất quyền khởi kiện

Điều khoản trọng tài vô hiệu có thể khiến doanh nghiệp mất quyền khởi kiện tại Trọng tài, phải chuyển tranh chấp sang Tòa án hoặc đối mặt nguy cơ phán quyết bị hủy. Vấn đề này thường phát sinh khi các bên lựa chọn trọng tài thương mại để giải quyết tranh chấp nhưng thỏa thuận trọng tài lại không đáp ứng điều kiện có hiệu lực theo quy định của pháp luật, như: sai chủ thể ký, thiếu năng lực hành vi, không bảo đảm hình thức, bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép hoặc vi phạm điều cấm của luật. Cách rà soát 7 lỗi khiến điều khoản trọng tài thương mại vô hiệu cần được thực hiện trước khi ký bảo vệ quyền lợi của doanh nghiệp khi tranh chấp xảy ra. Luật Long Phan PMT phân tích căn cứ, hậu quả và giải pháp kiểm soát rủi ro này.

Bản chất thỏa thuận trọng tài và ranh giới thẩm quyền tài phán

Thỏa thuận trọng tài là căn cứ xác lập thẩm quyền giải quyết tranh chấp của Trọng tài. Đây là sự thống nhất giữa các bên về việc đưa tranh chấp đã phát sinh hoặc có thể phát sinh ra Trọng tài giải quyết theo khoản 2 Điều 3 Luật Trọng tài thương mại 2010. Thỏa thuận có thể nằm trong hợp đồng chính hoặc được lập thành văn bản độc lập.

Doanh nghiệp chỉ được đưa vụ việc ra Trọng tài khi tồn tại thỏa thuận trọng tài hợp lệ. Thỏa thuận này có thể được xác lập trước hoặc sau khi tranh chấp phát sinh, theo khoản 1 Điều 5 Luật Trọng tài thương mại 2010. Trọng tài có thẩm quyền đối với:

• Tranh chấp thương mại;
• Tranh chấp có ít nhất một bên hoạt động thương mại;
• Trường hợp khác do pháp luật quy định.

Phạm vi này được xác định tại Khoản 1, Khoản 2, Khoản 3 Điều 2 Luật Trọng tài thương mại 2010.

Tuy nhiên, trong thực tiễn, không phải mọi thỏa thuận trọng tài đều đương nhiên làm phát sinh thẩm quyền của trọng tài, cũng không phải cứ có điều khoản trọng tài thì Tòa án hoàn toàn mất thẩm quyền xem xét vụ việc.

Ranh giới giữa Tòa án và Trọng tài phụ thuộc trực tiếp vào hiệu lực của thỏa thuận này. Khi doanh nghiệp khởi kiện tại Tòa án dù đã có thỏa thuận trọng tài hợp lệ, Tòa án phải từ chối thụ lý. Ngoại lệ chỉ phát sinh khi thỏa thuận trọng tài vô hiệu hoặc không thể thực hiện được, căn cứ Điều 6 Luật Trọng tài thương mại 2010, khi đó Tòa án có thể trở thành cơ quan có thẩm quyền giải quyết tranh chấp.

Vì vậy, điều khoản giải quyết tranh chấp không chỉ mang tính thủ tục. Sai sót trong câu chữ, chủ thể ký hoặc phạm vi tranh chấp có thể làm thay đổi toàn bộ cơ quan tài phán. Doanh nghiệp cần kiểm tra hiệu lực thỏa thuận trước khi nộp đơn để tránh trả đơn, đình chỉ hoặc tranh chấp thẩm quyền kéo dài.

Nhận diện 07 lỗi pháp lý khiến điều khoản trọng tài vô hiệu hoặc không thể thực hiện

Doanh nghiệp cần phân biệt thỏa thuận trọng tài vô hiệu với thỏa thuận trọng tài không thể thực hiện được. Sáu lỗi đầu liên quan trực tiếp đến hiệu lực pháp lý. Lỗi thứ bảy chủ yếu phát sinh từ kỹ thuật soạn thảo, làm điều khoản mâu thuẫn hoặc không thể vận hành. Việc phân loại đúng quyết định hướng phản đối thẩm quyền và cơ quan tiếp nhận tranh chấp.

Lỗi 1: Tranh chấp không thuộc phạm vi được giải quyết bằng trọng tài

Trọng tài thương mại không có thẩm quyền đối với mọi loại tranh chấp.  Trọng tài chỉ giải quyết tranh chấp thương mại, tranh chấp có ít nhất một bên hoạt động thương mại hoặc trường hợp được luật cho phép theo Điều 2 Luật Trọng Tài thương mại 2010. Vì vậy, nếu các bên thỏa thuận trọng tài cho một quan hệ tranh chấp không thuộc phạm vi pháp luật cho phép, điều khoản trọng tài có thể bị xác định là vô hiệu theo khoản 1 Điều 18 Luật Trọng tài thương mại 2010 và Khoản 1 Điều 3 Nghị quyết số 01/2014/NQ-HĐTP.

Lỗi 2: Người ký không có thẩm quyền hoặc vượt phạm vi đại diện.

Điều khoản trọng tài là một thỏa thuận độc lập hoặc là một phần của hợp đồng, nhưng dù ở hình thức nào thì vẫn phải được xác lập bởi người có thẩm quyền đại diện hợp pháp của doanh nghiệp hoặc cá nhân có năng lực xác lập giao dịch.

Thỏa thuận có thể vô hiệu nếu người ký không phải đại diện theo pháp luật và không có ủy quyền hợp lệ, căn cứ Khoản 2 Điều 18 Luật Trọng tài thương mại 2010.

Tuy nhiên, lỗi thẩm quyền không luôn dẫn đến vô hiệu. Nếu người có thẩm quyền đã chấp nhận, biết nhưng không phản đối trong quá trình thực hiện hoặc tố tụng, thỏa thuận vẫn có hiệu lực. Ngoại lệ này được quy định tại Khoản 2 Điều 3 Nghị quyết số 01/2014/NQ-HĐTP.

Lỗi 3: Người xác lập không có năng lực hành vi dân sự.

Thỏa thuận trọng tài là sự thể hiện ý chí của chủ thể trong việc lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp. Vì vậy, nếu tại thời điểm xác lập, một bên không có năng lực hành vi dân sự hoặc không có năng lực phù hợp để xác lập giao dịch theo quy định của pháp luật, điều khoản trọng tài có thể bị vô hiệu theo Khoản 3 Điều 18 Luật Trọng tài thương mại 2010.

Lỗi này ít gặp trong giao dịch giữa pháp nhân nhưng có thể phát sinh với hộ kinh doanh hoặc hợp đồng có bên là cá nhân.

Lỗi 4: Thỏa thuận trọng tài không được lập đúng hình thức luật định.

Thỏa thuận miệng hoặc trao đổi không thể chứng minh sự đồng thuận không đáp ứng điều kiện bắt buộc. Thỏa thuận trọng tài phải tồn tại dưới dạng văn bản hoặc hình thức tương đương, căn cứ Khoản 2 Điều 16 Luật Trọng tài thương mại 2010.

Email, fax, trao đổi dữ liệu và văn bản dẫn chiếu vẫn có thể được công nhận. Tuy nhiên, nội dung phải thể hiện rõ ý chí chọn Trọng tài. Vi phạm điều kiện hình thức làm thỏa thuận vô hiệu theo Khoản 4 Điều 18 Luật Trọng tài thương mại 2010.

Lỗi 5: Một bên bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép.

Một nguyên tắc cơ bản của thỏa thuận trọng tài là phải được xác lập trên cơ sở tự nguyện. Nếu một bên có căn cứ chứng minh mình bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép khi chấp nhận điều khoản trọng tài, thì thỏa thuận này có thể bị tuyên vô hiệu theo yêu cầu của bên bị xâm hại. Căn cứ Khoản 5 Điều 18 Luật Trọng tài thương mại 2010, ý chí không tự nguyện có thể làm mất hiệu lực thỏa thuận.

Lừa dối là hành vi cố ý làm bên kia hiểu sai về chủ thể, đối tượng hoặc nội dung giao dịch. Đe dọa, cưỡng ép buộc một bên giao kết để tránh thiệt hại cho mình hoặc người thân, theo Khoản 2, Khoản 3 Điều 127 Bộ luật Dân sự 2015.

Lỗi 6: Nội dung thỏa thuận vi phạm điều cấm của luật.

Thỏa thuận trọng tài chỉ được pháp luật bảo vệ khi có nội dung phù hợp với quy định của pháp luật và không trái với các điều cấm. Trường hợp các bên thỏa thuận trọng tài nhằm hợp thức hóa giao dịch trái pháp luật, tước bỏ quyền, nghĩa vụ mà pháp luật quy định bắt buộc hoặc có nội dung vi phạm điều cấm của luật thì thỏa thuận đó có thể bị tuyên vô hiệu, theo Khoản 6 Điều 18 Luật Trọng tài thương mại 2010 và Điều 123 Bộ luật Dân sự 2015.

Đối với hợp đồng tiêu dùng, điều khoản trọng tài trong điều kiện giao dịch chung không buộc người tiêu dùng phải chọn Trọng tài. Người tiêu dùng vẫn có quyền chọn Trọng tài hoặc Tòa án. Nhà cung cấp chỉ được khởi kiện tại Trọng tài khi người tiêu dùng chấp thuận, căn cứ Điều 17 Luật Trọng tài thương mại 2010 và Khoản 5 Điều 4 Nghị quyết số 01/2014/NQ-HĐTP.

Lỗi 7: Điều khoản trọng tài không thể thực hiện được.

Không phải mọi điều khoản trọng tài không được áp dụng đều là điều khoản trọng tài vô hiệu. Trong nhiều trường hợp, thỏa thuận trọng tài vẫn được xác lập hợp pháp nhưng không thể triển khai trên thực tế do những trở ngại khách quan hoặc do cách soạn thảo thiếu chặt chẽ. Khi đó, thỏa thuận trọng tài được xác định là không thể thực hiện được, làm phát sinh thẩm quyền giải quyết tranh chấp của Tòa án theo quy định của pháp luật.

Theo Điều 4 Nghị quyết số 01/2014/NQ-HĐTP, điều khoản trọng tài có thể được coi là không thể thực hiện được trong một số trường hợp như:

• Các bên thỏa thuận giải quyết tranh chấp tại một trung tâm trọng tài đã chấm dứt hoạt động nhưng không có tổ chức kế thừa và cũng không thỏa thuận được việc lựa chọn trung tâm trọng tài khác;
• Điều khoản trọng tài chỉ định sai hoặc không xác định được tổ chức trọng tài mà các bên mong muốn lựa chọn;
• Các bên không thống nhất được việc lựa chọn trọng tài viên theo cơ chế đã thỏa thuận mà cũng không có căn cứ để cơ quan có thẩm quyền hỗ trợ việc chỉ định theo quy định của Luật Trọng tài thương mại.
• Thỏa thuận áp dụng Quy tắc tố tụng của Trung tâm trọng tài khác với Quy tắc tố tụng trọng tài của Trung tâm trọng tài đã thỏa thuận mà không thể thoả thuận được lựa chọn quy tắc trọng tài thay thế…

Khác với trường hợp điều khoản trọng tài vô hiệu, điều khoản không thể thực hiện được không xuất phát từ việc vi phạm điều kiện có hiệu lực của thỏa thuận, mà do không còn khả năng hiện thực hóa ý chí ban đầu của các bên. Vì vậy, việc phân biệt hai trường hợp này có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định cơ quan có thẩm quyền giải quyết tranh chấp và lựa chọn phương án tố tụng phù hợp.

Do đó, ghi soạn thảo thoả thuận trọng tài, Doanh nghiệp nên ghi đúng tên pháp lý, quy tắc tố tụng và cơ chế lựa chọn Trọng tài viên.

Hậu quả pháp lý và rủi ro tố tụng khi thỏa thuận trọng tài vô hiệu

Thỏa thuận trọng tài vô hiệu làm mất căn cứ xác lập thẩm quyền của Hội đồng trọng tài. Tòa án có thể tiếp nhận tranh chấp khi thỏa thuận không thể thực hiện hoặc Hội đồng trọng tài đã đình chỉ giải quyết. Cơ chế này được ghi nhận tại Điều 6 Luật Trọng tài thương mại 2010, Khoản 3 Điều 2 Nghị quyết số 01/2014/NQ-HĐTP. 

Trên thực tế, việc điều khoản trọng tài vô hiệu thường chỉ được phát hiện khi tranh chấp đã phát sinh và một bên đã nộp đơn khởi kiện. Nếu nguyên đơn lựa chọn sai cơ quan giải quyết tranh chấp, vụ việc có thể bị đình chỉ hoặc từ chối thụ lý, buộc các bên phải khởi kiện lại tại cơ quan có thẩm quyền. Điều này không chỉ làm kéo dài thời gian giải quyết tranh chấp mà còn phát sinh thêm chi phí tố tụng, chi phí luật sư và ảnh hưởng đến hiệu quả bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các bên.

Bên cạnh đó, nếu Hội đồng trọng tài vẫn tiến hành giải quyết vụ tranh chấp trên cơ sở một thỏa thuận trọng tài vô hiệu, phán quyết trọng tài có nguy cơ bị Tòa án hủy theo quy định tại Điều 68 Luật Trọng tài thương mại 2010. Khi đó, toàn bộ quá trình tố tụng trọng tài có thể trở nên không còn giá trị, các bên phải giải quyết lại tranh chấp theo thủ tục phù hợp, dẫn đến kéo dài thời gian và gia tăng đáng kể chi phí giải quyết tranh chấp.

Đối với doanh nghiệp, rủi ro không chỉ dừng lại ở việc mất lợi thế về thời gian và chi phí. Việc điều khoản trọng tài vô hiệu còn có thể ảnh hưởng đến chiến lược giải quyết tranh chấp, đặc biệt trong các giao dịch có yếu tố nước ngoài hoặc hợp đồng có giá trị lớn, nơi các bên lựa chọn trọng tài vì tính bảo mật, linh hoạt và khả năng thi hành phán quyết. Do đó, trước khi ký kết hợp đồng, doanh nghiệp cần rà soát kỹ điều khoản trọng tài về chủ thể, hình thức, phạm vi tranh chấp và nội dung thỏa thuận nhằm bảo đảm điều khoản có hiệu lực và có thể thực hiện trên thực tế, hạn chế tối đa các rủi ro tố tụng khi tranh chấp phát sinh.

Checklist rà soát và cấu trúc điều khoản trọng tài thương mại an toàn

Việc đưa điều khoản trọng tài vào hợp đồng không đồng nghĩa thỏa thuận đó đương nhiên có hiệu lực hoặc có thể áp dụng khi tranh chấp phát sinh. Trên thực tế, nhiều điều khoản trọng tài bị tuyên vô hiệu hoặc không thể thực hiện chỉ vì sai sót trong quá trình soạn thảo. Do đó, trước khi ký kết hợp đồng, doanh nghiệp nên rà soát đồng thời điều kiện có hiệu lực của thỏa thuận trọng tài và khả năng thực hiện trên thực tế.

Doanh nghiệp có thể sử dụng checklist sau:

• Xác định đúng phạm vi tranh chấp: Đảm bảo tranh chấp thuộc phạm vi được giải quyết bằng trọng tài theo Điều 2 Luật Trọng tài thương mại 2010.
• Kiểm tra thẩm quyền của người ký: Người ký hợp đồng hoặc thỏa thuận trọng tài phải là người đại diện theo pháp luật hoặc người được ủy quyền hợp lệ, đúng phạm vi đại diện.
• Đáp ứng yêu cầu về hình thức: Thỏa thuận trọng tài phải được xác lập bằng văn bản hoặc các hình thức được pháp luật công nhận theo Điều 16 Luật Trọng tài thương mại 2010.
• Xác định chính xác tổ chức trọng tài và quy tắc tố tụng: Ghi đúng tên tổ chức trọng tài mà các bên lựa chọn (ví dụ: Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam – VIAC) và tránh dẫn chiếu nhầm hoặc mâu thuẫn với quy tắc tố tụng của tổ chức trọng tài khác.
• Quy định thống nhất về cơ chế giải quyết tranh chấp: Không nên sử dụng các điều khoản mơ hồ như “trọng tài hoặc Tòa án có thẩm quyền”, vì có thể làm phát sinh tranh chấp về thẩm quyền giải quyết.
• Thỏa thuận rõ các vấn đề tố tụng khi cần thiết: Đối với hợp đồng có giá trị lớn hoặc có yếu tố nước ngoài, các bên nên cân nhắc thỏa thuận về số lượng trọng tài viên, địa điểm trọng tài, ngôn ngữ tố tụng và luật áp dụng để hạn chế tranh chấp trong quá trình giải quyết.
• Lưu ý đối với hợp đồng với người tiêu dùng: Theo Điều 17 Luật Trọng tài thương mại 2010, người tiêu dùng có quyền lựa chọn trọng tài hoặc Tòa án để giải quyết tranh chấp, dù hợp đồng có điều khoản trọng tài.

Về cách soạn thảo, doanh nghiệp nên ưu tiên sử dụng điều khoản mẫu do tổ chức trọng tài ban hành và chỉ điều chỉnh khi thực sự cần thiết. Một điều khoản trọng tài hiệu quả cần xác định rõ tổ chức trọng tài, phạm vi tranh chấp được giải quyết và quy tắc tố tụng áp dụng, đồng thời bảo đảm các nội dung bổ sung không mâu thuẫn với nhau hoặc làm ảnh hưởng đến hiệu lực của thỏa thuận..

Các câu hỏi thường gặp liên quan đến các lỗi khiến doanh nghiệp mất quyền khởi kiện trọng tài

Tranh chấp phát sinh từ các giao dịch thương mại thường đi kèm với những tình huống pháp lý phức tạp vượt ngoài dự liệu ban đầu của doanh nghiệp. Việc nắm rõ cách xử lý khi đối mặt với rủi ro “điều khoản trọng tài vô hiệu” hoặc các vi phạm về thẩm quyền sẽ giúp các bên bảo vệ tối đa quyền khởi kiện hợp pháp. Những giải đáp pháp lý chuyên sâu dưới đây tập trung tháo gỡ các vướng mắc thực tiễn khi áp dụng phương thức giải quyết tranh chấp này.

Dịch vụ rà soát hợp đồng và giải quyết tranh chấp liên quan đến điều khoản trọng tài thương mại tại Luật Long Phan PMT

Thỏa thuận trọng tài đòi hỏi sự thống nhất giữa thẩm quyền ký, phạm vi tranh chấp và cơ chế tố tụng. Sai một cụm từ có thể làm phát sinh tranh chấp thẩm quyền hoặc nguy cơ hủy phán quyết. Luật Long Phan PMT thực hiện rà soát chuyên sâu để doanh nghiệp kiểm soát rủi ro trước khi ký hoặc khi tranh chấp đã phát sinh.

• Đánh giá hiệu lực, review thỏa thuận trọng tài, đối chiếu phạm vi tranh chấp, hình thức văn bản, năng lực chủ thể và thẩm quyền của người ký, tư vấn, rà soát rủi ro có thể xảy ra
• Soạn thảo và chuẩn hóa điều khoản trọng tài theo Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam hoặc tổ chức trọng tài phù hợp với giao dịch.
• Lập thỏa thuận trọng tài độc lập khi hợp đồng chính chưa có điều khoản giải quyết tranh chấp hoặc nội dung hiện tại thiếu khả năng thực hiện.
• Đại diện phản đối thẩm quyền, bảo vệ quyền khởi kiện tại Trọng tài hoặc yêu cầu Tòa án xem xét quyết định của Hội đồng trọng tài.
• Thực hiện thủ tục yêu cầu hủy phán quyết trọng tài khi không có thỏa thuận trọng tài hoặc thỏa thuận bị vô hiệu, căn cứ Điểm a Khoản 2 Điều 68 Luật Trọng tài thương mại 2010.

Doanh nghiệp có thể gửi hợp đồng và tài liệu tranh chấp qua Email pmt@luatlongphan.vn hoặc Zalo 0939.846.973 để Luật Long Phan PMT đánh giá sơ bộ.

Kết luận

Điều khoản trọng tài vô hiệu có thể làm doanh nghiệp mất quyền lựa chọn cơ quan tài phán, kéo dài thời gian xử lý và tăng nguy cơ phán quyết bị hủy. Để bảo vệ quyền khởi kiện, thỏa thuận trọng tài phải đúng phạm vi tranh chấp, đúng thẩm quyền ký, bảo đảm hình thức văn bản và xác định rõ tổ chức, quy tắc tố tụng. Doanh nghiệp cần rà soát điều khoản trước khi ký, thay vì xử lý hậu quả khi tranh chấp đã phát sinh. Liên hệ Hotline 1900.63.63.87 để Luật Long Phan PMT kiểm tra, chuẩn hóa điều khoản và xây dựng phương án bảo vệ quyền lợi phù hợp.

Tags: Chuyển vụ việc sang Tòa án, Đánh giá hiệu lực thỏa thuận trọng tài, Hủy phán quyết trọng tài, Khởi kiện trọng tài thương mại, Rà soát điều khoản trọng tài, Soạn thảo thỏa thuận trọng tài, Xử lý thỏa thuận trọng tài vô hiệu, Yêu cầu xem xét thẩm quyền trọng tài