Chiến lược bào chữa tội vi phạm quy định về đấu thầu hiệu quả tại Tòa án

Bào chữa tội vi phạm quy định về đấu thầu không chỉ là tranh luận pháp lý mà là cuộc chạy đua để tránh nguy cơ bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi thiệt hại bị xác định từ 100 triệu đồng trở lên theo Điều 222 Bộ luật Hình sự. Nhiều giám đốc, nhân sự đấu thầu rơi vào tình huống bị điều tra do hành vi như thông thầu, nâng khống giá hoặc ký hồ sơ không đúng quy trình, dù không trực tiếp trục lợi. Nếu không có chiến lược bào chữa kịp thời, kết luận giám định thiệt hại và bản cáo trạng có thể đẩy bị can vào khung hình phạt nghiêm khắc. Việc tiếp cận sớm dịch vụ luật sư bào chữa hình sự giúp kiểm soát rủi ro, thu thập chứng cứ gỡ tội và định hướng lời khai phù hợp. Bài viết dưới đây phân tích toàn diện các chiến lược bào chữa hiệu quả từ thực tiễn của Luật Long Phan PMT.

Nhận diện cấu thành tội phạm và các hành vi vi phạm quy định về đấu thầu phổ biến

Tội vi phạm quy định về đấu thầu là hành vi xâm phạm trực tiếp trật tự quản lý kinh tế trong hoạt động lựa chọn nhà thầu, làm sai lệch nguyên tắc cạnh tranh, công bằng và minh bạch. Trên thực tế, nhiều vụ án phát sinh từ việc lập và đánh giá Hồ sơ mời thầu (HSMT) và Hồ sơ dự thầu (HSDT) không đúng chuẩn, hoặc can thiệp vào kết quả lựa chọn nhà thầu, kể cả trong đấu thầu qua mạng (Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia).

Căn cứ khoản 1, 2, 3  Điều 5 Luật Đấu thầu 2023, tư cách hợp lệ của nhà thầu là điều kiện tiên quyết. Khi chủ thể không đáp ứng điều kiện này nhưng vẫn tham gia hoặc được “tạo điều kiện” trúng thầu, hành vi đã có dấu hiệu vi phạm pháp luật. Đây là nền tảng để luật sư đối chiếu tính hợp pháp của toàn bộ quá trình đấu thầu khi xây dựng phương án bào chữa tội vi phạm quy định về đấu thầu.

Trong thực tiễn, việc nhận diện đúng hành vi vi phạm không chỉ giúp xác định trách nhiệm hình sự mà còn là cơ sở để phân loại giữa sai sót hành chính và tội phạm. Các nội dung dưới đây tập trung vào những thủ đoạn phổ biến và ngưỡng thiệt hại làm phát sinh trách nhiệm hình sự.

Các thủ đoạn gian lận, thông thầu và nâng khống giá trị gói thầu

Căn cứ Điều 16 Luật Đấu thầu, các hành vi bị cấm là cơ sở trực tiếp để cơ quan điều tra xác định dấu hiệu tội phạm. Thực tiễn điều tra cho thấy các thủ đoạn thường tập trung vào việc thao túng kết quả lựa chọn nhà thầu hoặc làm sai lệch giá trị gói thầu.

Các hành vi điển hình gồm:

• Thông thầu: Các bên thỏa thuận trước để một nhà thầu trúng, các nhà thầu còn lại đóng vai trò “quân xanh quân đỏ trong đấu thầu”.
• Gian lận trong đấu thầu: Làm giả tài liệu về năng lực, kinh nghiệm hoặc tài chính trong HSDT.
• Chỉ định thầu trái quy định: Áp dụng sai điều kiện chỉ định thầu nhằm loại bỏ cạnh tranh.
• Chia nhỏ gói thầu để chỉ định thầu: Lách quy định để tránh đấu thầu rộng rãi.
• Nâng khống giá trị gói thầu: Thông qua chứng thư thẩm định giá không khách quan để hợp thức hóa chi phí.
• Cản trở hoạt động đấu thầu: Là dùng thủ đoạn (thân thể, đe dọa, hoặc thủ ) để làm gián đoạn, đình trệ hoặc gây khó khăn cho việc thực hiện các thủ tục đấu thầu đúng quy định
• Can thiệp trái pháp luật vào hoạt động đấu thầu: Là việc người có chức vụ, quyền hạn hoặc người có ảnh hưởng sử dụng sức ép, mệnh lệnh hành chính để làm thay đổi kết quả đấu thầu hoặc diễn biến khách quan của quá trình đấu thầu đúng quy định;
• Vi phạm quy định của pháp luật về bảo đảm công bằng, minh bạch trong hoạt động đấu thầu: Là nhóm hành vi phá vỡ tính cạnh tranh sòng phẳng và sự công khai của hoạt động đấu thầu.
• Tổ chức lựa chọn nhà thầu khi nguồn vốn cho gói thầu chưa được xác định dẫn đến nợ đọng vốn của nhà thầu;

Những hành vi này có thể là căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự nếu gây thiệt hại. Việc xác định đúng bản chất hành vi sẽ quyết định hướng bào chữa: phủ nhận yếu tố cấu thành hoặc chuyển hóa sang vi phạm hành chính.

Vi phạm quy định đấu thầu gây thiệt hại bao nhiêu tiền thì bị khởi tố hình sự?

Căn cứ Điều 222 Bộ luật Hình sự 2015, hành vi vi phạm quy định về đấu thầu sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi gây thiệt hại từ 100 triệu đồng trở lên hoặc dưới 100.000.000 đồng nhưng đã bị xử lý kỷ luật hoặc xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này mà còn vi phạm. Đây là ngưỡng định tội quan trọng mà Cơ quan Cảnh sát điều tra sử dụng khi khởi tố vụ án.

Trong thực tiễn, việc xác định “thiệt hại thực tế” và “đã bị xử lý kỷ luật hoặc xử phạt vi phạm hành chính” thường dựa vào kết luận giám định, định giá tài sản và hồ sơ vi phạm. Nếu con số thiệt hại bị xác định sai hoặc không khách quan hoặc không đúng về việc đã bị xử lý kỷ luật/vi phạm hành chính, toàn bộ cấu thành tội phạm có thể bị ảnh hưởng. Do đó, chiến lược bào chữa hiệu quả thường tập trung vào việc kiểm tra, phản biện và khi cần thiết, yêu cầu định giá lại để bảo vệ quyền lợi của bị can, bị cáo.

Khung hình phạt đối với tội vi phạm quy định về đấu thầu theo luật hiện hành

Tội danh này được đánh giá là nghiêm trọng trong nhóm tội phạm kinh tế do ảnh hưởng trực tiếp đến ngân sách nhà nước. Căn cứ Điều 222 Bộ luật Hình sự 2015, khung hình phạt được phân chia theo mức độ thiệt hại và hành vi vi phạm, từ phạt tiền đến phạt tù nhiều năm.

Đáng lưu ý, Bản cáo trạng theo khoản 1 Điều 243  Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 phải ghi rõ nhiều nội dung trong đó có cả mục đích phạm tội, tính chất, mức độ thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra, tình tiết giảm nhẹ và đặc điểm nhân thân của bị can. Đây là cơ sở để luật sư rà soát, phát hiện thiếu sót nhằm bảo vệ thân chủ. Đồng thời, Điều 260 BLTTHS buộc Hội đồng xét xử phải đánh giá đầy đủ chứng cứ gỡ tội/giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, tạo không gian pháp lý cho hoạt động tranh tụng.

Để đánh giá đúng rủi ro pháp lý, cần làm rõ ranh giới giữa xử phạt hành chính và truy cứu hình sự, cũng như xác định chủ thể chịu trách nhiệm trong từng trường hợp cụ thể.

Phân biệt giữa sai phạm hành chính trong đấu thầu và tội phạm hình sự

Căn cứ Điều 87 Luật Đấu thầu 2023, hành vi vi phạm được xử lý theo ba mức: kỷ luật, hành chính hoặc hình sự. Ranh giới nằm ở mức độ thiệt hại thực tế và yếu tố lỗi.

Sai phạm hành chính thường là vi phạm quy trình nhưng chưa gây thiệt hại đáng kể. Ngược lại, khi hành vi làm phát sinh thiệt hại từ 100 triệu đồng trở lên hoặc dưới 100.000.000 đồng nhưng đã bị xử lý kỷ luật hoặc xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này mà còn vi phạm, trách nhiệm hình sự được đặt ra theo Điều 222 Bộ luật Hình sự 2015.

Trong thực tiễn, việc rà soát tính pháp lý của hồ sơ thầu là bước quan trọng để xác định hành vi thuộc nhóm nào. Nếu chứng minh được sai sót mang tính kỹ thuật, không có yếu tố tư lợi và không gây thiệt hại thực tế, luật sư có thể chuyển hướng xử lý từ hình sự sang hành chính.

>>> Xem thêm: Mức xử phạt nhà thầu không giám sát thi công xây dựng

Trách nhiệm hình sự đối với cá nhân và pháp nhân thương mại

Theo Điều 222 Bộ luật Hình sự, chủ thể chịu trách nhiệm hình sự chủ yếu là cá nhân trực tiếp thực hiện hành vi vi phạm.

Theo Điều 76 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017), pháp nhân thương mại chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự đối với một danh mục các tội phạm cụ thể được liệt kê tại điều này.

Trong danh mục các tội danh mà pháp nhân thương mại phải chịu trách nhiệm hình sự (như Buôn lậu, Trốn thuế, Rửa tiền, Gây ô nhiễm môi trường…), không có Điều 222 (Tội vi phạm quy định về đấu thầu gây hậu quả nghiêm trọng).

Mặc dù không bị truy cứu trách nhiệm hình sự, nhưng pháp nhân (công ty, doanh nghiệp) khi vi phạm hoạt động đấu thầu vẫn phải chịu các hình thức xử lý nghiêm khắc khác theo quy định của Luật Đấu thầu và pháp luật liên quan: Xử phạt vi phạm hành chính, Cấm tham gia hoạt động đấu thầu, trách nhiệm dân sự, Hủy thầu/Đình chỉ cuộc thầu: Kết quả trúng thầu sẽ bị hủy bỏ, hợp đồng đã ký có thể bị tuyên vô hiệu.

Tổng hợp các chiến lược bào chữa tội vi phạm quy định về đấu thầu tối ưu

Chiến lược bào chữa trong các vụ án đấu thầu không dừng ở việc tranh luận tại phiên tòa mà phải được xây dựng ngay từ giai đoạn điều tra. Căn cứ Điều 73 Bộ luật Tố tụng hình sự, người bào chữa có quyền tham gia hỏi cung, thu thập chứng cứ và đánh giá chứng, đọc, ghi chép và sao chụp những tài liệu trong hồ sơ vụ án liên quan đến việc bào chữa từ khi kết thúc điều tra từ đó định hình toàn bộ hướng đi của vụ án.

Việc thu thập chứng cứ gỡ tội và phản biện cáo buộc cần gắn chặt với từng yếu tố cấu thành tội phạm. Nếu triển khai đúng chiến lược, luật sư có thể thay đổi bản chất vụ án từ có tội sang không đủ yếu tố cấu thành, hoặc từ mức độ nghiêm trọng xuống nhẹ hơn theo đúng quy định pháp luật tùy vào từng trường hợp cụ thể.

Làm sai quy trình đấu thầu theo chỉ đạo của cấp trên có được miễn truy cứu trách nhiệm không?

Hành vi thực hiện theo chỉ đạo cấp trên không tự động loại trừ trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, đây là yếu tố quan trọng khi đánh giá lỗi và vai trò đồng phạm.

Nếu người thực hiện không có quyền quyết định cuối cùng, không hưởng lợi và bị áp lực từ cấp trên, có thể được xem xét giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Các tình tiết này phù hợp với quy định tại Điều 51 Bộ luật Hình sự về tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.

Trong thực tiễn, luật sư cần chứng minh mối quan hệ chỉ đạo – thực hiện thông qua email, văn bản nội bộ và lời khai nhất quán. Đây là cơ sở để giảm mức độ nguy hiểm của hành vi và hạn chế trách nhiệm cá nhân.

Hướng bào chữa giảm nhẹ: Đã nộp lại số tiền khắc phục hậu quả có được hưởng án treo không?

Căn cứ Điều 51 Bộ luật Hình sự, việc tự nguyện khắc phục hậu quả và hợp tác điều tra là các tình tiết giảm nhẹ quan trọng. Nếu bị cáo đã nộp lại toàn bộ số tiền khắc phục hậu quả, khả năng được áp dụng chính sách khoan hồng sẽ tăng lên.

Theo Điều 65 Bộ luật Hình sự và hướng dẫn tại Nghị quyết 02/1018/NQ-HĐTP, án treo có thể được áp dụng nếu mức án không quá 03 năm tù và có nhiều tình tiết giảm nhẹ.

Do đó, trong các trường hợp “lỡ ký hồ sơ đấu thầu khống”, việc chủ động bồi thường thiệt hại và thể hiện thái độ ăn năn là yếu tố then chốt để chuyển hướng từ phạt tù giam sang án treo.

Vai trò của giám định thiệt hại và chứng thư thẩm định giá trong vụ án kinh tế

Trong các vụ án đấu thầu, số tiền thiệt hại là yếu tố quyết định khung hình phạt. Do đó, việc kiểm tra tính chính xác của chứng thư thẩm định giá và kết luận giám định trở thành chiến thuật bào chữa trọng tâm.

Căn cứ Điều 4 khoản 3 và Điều 20 Nghị định 250/2025/NĐ-CP, việc định giá phải bảo đảm nguyên tắc khách quan, dựa trên giá thị trường và dữ liệu hợp lệ. Nếu chứng minh được việc nâng khống giá trị gói thầu, luật sư có thể làm thay đổi hoàn toàn kết quả vụ án.

Hai vấn đề cần được phân tích sâu là tính hợp pháp của hội đồng định giá và quyền yêu cầu định giá lại khi có sai lệch.

Đánh giá tính hợp pháp của Kết luận giám định thiệt hại ngân sách nhà nước

Căn cứ Điều 5 Nghị định 250/2025/NĐ-CP, những người có liên quan lợi ích không được tham gia Hội đồng định giá tài sản trong tố tụng hình sự. Nếu thành phần hội đồng vi phạm quy định này, kết luận định giá có thể bị vô hiệu.

Ngoài ra, Điều 101 khoản 4 Bộ luật Tố tụng hình sự khẳng định: kết luận định giá vi phạm pháp luật thì không có giá trị pháp lý. Đây là cơ sở để luật sư bác bỏ Kết luận giám định thiệt hại ngân sách nhà nước nếu phát hiện sai sót.

Trong thực tiễn, việc rà soát hồ sơ định giá, phương pháp tính toán và nguồn dữ liệu là bước then chốt để phá vỡ căn cứ buộc tội của cơ quan tố tụng.

Quyền khiếu nại và đề nghị định giá lại tài sản trong tố tụng hình sự

Căn cứ Điều 13 và Điều 26, 27 Nghị định 250/2025/NĐ-CP  và Điều 60 Bộ Luật Tố tụng Hình sự, bị can có quyền yêu cầu định giá lại khi có căn cứ cho rằng kết luận ban đầu không chính xác. Đồng thời, Điều 222 Bộ luật Tố tụng hình sự bảo đảm quyền được thông báo và phản đối kết luận định giá.

Quy trình thực hiện bao gồm:

• Gửi văn bản khiếu nại hoặc đề nghị định giá lại đến cơ quan tiến hành tố tụng.
• Cung cấp tài liệu, chứng cứ chứng minh sai lệch trong phương pháp định giá.
• Đề nghị thành lập hội đồng định giá mới độc lập.

Việc chủ động khiếu nại Kết luận điều tra và yêu cầu định giá lại có thể làm thay đổi mức thiệt hại, từ đó tác động trực tiếp đến khung hình phạt và biện pháp ngăn chặn áp dụng đối với bị can.

Quyền lợi của bị can, bị cáo và doanh nghiệp trong giai đoạn điều tra, truy tố

Khi bị điều tra về hành vi thông thầu hoặc gian lận, nhiều doanh nghiệp và cá nhân rơi vào trạng thái bị động, dẫn đến khai báo bất lợi hoặc bỏ lỡ cơ hội bảo vệ quyền lợi. Tuy nhiên, Bộ luật Tố tụng hình sự đảm bảo đầy đủ quyền của người bị buộc tội, bao gồm quyền nhờ luật sư, tiếp cận hồ sơ và tham gia tố tụng.

Có được tại ngoại khi đang bị điều tra về tội vi phạm đấu thầu không?

Biện pháp ngăn chặn không mặc định là tạm giam. Theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự, cơ quan tiến hành tố tụng có thể áp dụng các biện pháp khác như cấm đi khỏi nơi cư trú hoặc bảo lĩnh.

Việc thay đổi từ tạm giam sang tại ngoại phụ thuộc vào các yếu tố: nhân thân tốt, hợp tác điều tra, không có nguy cơ bỏ trốn hoặc cản trở điều tra. Đây là cơ sở để luật sư kiến nghị thay đổi biện pháp ngăn chặn nhằm bảo vệ quyền lợi cho thân chủ.

Nhân sự bị điều tra có ảnh hưởng đến quyền tham gia đấu thầu của doanh nghiệp?

Căn cứ Điều 140 khoản 26 Nghị định 214/2025/NĐ-CP, nếu nhân sự của nhà thầu đang bị điều tra nhưng chưa bị Tòa án kết án, doanh nghiệp vẫn được tiếp tục tham dự thầu.

Điều này có ý nghĩa đặc biệt trong việc duy trì hoạt động kinh doanh. Nếu bị cấm thầu trái quy định, doanh nghiệp có quyền khởi kiện theo Điều 133 Nghị định 214/2025/NĐ-CP hoặc khiếu nại theo quy định.

Do đó, song song với việc nghiên cứu hồ sơ vụ án hình sự và sao chụp tài liệu, luật sư cần bảo vệ quyền tham gia thị trường của doanh nghiệp để hạn chế thiệt hại lan rộng.

Câu hỏi thường gặp về bào chữa tội vi phạm quy định về đấu thầu

Quá trình tham gia tố tụng luôn tiềm ẩn nhiều rủi ro pháp lý phức tạp đối với cả cá nhân lẫn doanh nghiệp. Những câu hỏi thường gặp sau đây sẽ giúp làm rõ các thắc mắc cốt lõi, từ việc xác định thiệt hại đến quyền lợi hợp pháp khi đối mặt với cơ quan điều tra. Nắm vững các kiến thức này chính là chìa khóa để xây dựng chiến lược bào chữa tội vi phạm quy định về đấu thầu một cách an toàn và tối ưu nhất.

Dịch vụ luật sư bào chữa tội vi phạm quy định về đấu thầu tại Luật Long Phan PMT

Các vụ án đấu thầu thường liên quan nhiều chủ thể, chứng cứ phức tạp và rủi ro định khung hình phạt phụ thuộc vào kết luận giám định thiệt hại. Việc lựa chọn luật sư có kinh nghiệm bào chữa tội vi phạm quy định về đấu thầu giúp kiểm soát chứng cứ, định hướng chiến lược và giảm thiểu rủi ro pháp lý. Luật Long Phan PMT cung cấp giải pháp bào chữa chuyên sâu, bám sát từng giai đoạn tố tụng.

• Cử luật sư tham gia hỏi cung, đối chất tại Cơ quan Cảnh sát điều tra (C03) nhằm kiểm soát nội dung lời khai và bảo đảm không xảy ra vi phạm tố tụng.
• Nghiên cứu hồ sơ vụ án, thực hiện sao chụp tài liệu tại Viện kiểm sát để phân tích các điểm mâu thuẫn trong cáo trạng.
• Rà soát toàn bộ Hồ sơ mời thầu, Hồ sơ dự thầu và chứng thư thẩm định giá nhằm phát hiện sai lệch pháp lý trong cáo buộc.
• Xây dựng phương án khắc phục hậu quả, xác định mức bồi thường phù hợp để áp dụng các tình tiết giảm nhẹ theo Điều 51 Bộ luật Hình sự.
• Soạn thảo Bản cứ điểm bào chữa, đơn khiếu nại kết luận điều tra và đơn xin giảm nhẹ hình phạt theo chiến lược tranh tụng.
• Đại diện tranh tụng tại phiên tòa hình sự sơ thẩm và phúc thẩm, tập trung phản biện chứng cứ buộc tội và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của khách hàng.

>>> Xem thêm: Dịch vụ luật sư bào chữa cho tội phạm kinh tế 

Kết luận

Bào chữa tội vi phạm quy định về đấu thầu đòi hỏi tiếp cận đồng thời cả yếu tố cấu thành tội phạm, thiệt hại thực tế và chiến lược chứng minh nhằm loại trừ hoặc giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Điểm then chốt nằm ở việc kiểm soát kết luận giám định, xác định đúng bản chất hành vi và tận dụng các tình tiết giảm nhẹ như khắc phục hậu quả, hợp tác điều tra. Nếu xử lý chậm hoặc sai hướng, bị can có thể bị áp dụng khung hình phạt nghiêm khắc dù không có mục đích trục lợi rõ ràng. Để bảo vệ tối đa quyền lợi và hạn chế rủi ro pháp lý, Quý khách có thể liên hệ để được hỗ trợ chuyên sâu từ Luật Long Phan PMT qua Hotline 1900.63.63.87.

Tags: án treo tội vi phạm quy định về đấu thầu, bào chữa tội vi phạm quy định về đấu thầu, giám định thiệt hại ngân sách nhà nước, gian lận trong đấu thầu, nâng khống giá trị gói thầu, thông thầu quân xanh quân đỏ, Tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự