Hướng dẫn áp dụng tình tiết giảm nhẹ ‘lập công chuộc tội’

Hướng dẫn áp dụng tình tiết giảm nhẹ “lập công chuộc tội” theo quy định tại điểm u khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự hiện hành nhằm làm rõ cơ sở pháp lý để Hội đồng xét xử xem xét giảm nhẹ trách nhiệm hình sự đối với bị cáo có hành vi tích cực hỗ trợ cơ quan tiến hành tố tụng hoặc lập thành tích xuất sắc sau khi phạm tội. Việc áp dụng tình tiết này đòi hỏi phải xác định rõ điều kiện được công nhận, tính chất và giá trị của hành vi lập công. Nội dung dưới đây của Luật Long Phan PMT  sẽ phân tích cụ thể điều kiện áp dụng, yêu cầu chứng cứ và trình tự, thủ tục xem xét tình tiết “lập công chuộc tội” trong thực tiễn xét xử hình sự.

Căn cứ pháp lý và điều kiện áp dụng tình tiết lập công chuộc tội

Lập công chuộc tội là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự được quy định cụ thể tại điểm u khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017. Việc xác định tình tiết này đòi hỏi sự đánh giá khách quan từ cơ quan tiến hành tố tụng dựa trên hành vi thực tế của người phạm tội diễn ra sau khi thực hiện tội phạm.

Theo hướng dẫn áp dụng tình tiết giảm nhẹ ‘lập công chuộc tội’ trong thực tiễn xét xử và tinh thần Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP), tình tiết này được xác định khi người phạm tội thực hiện một trong các hành động sau trong khoảng thời gian từ khi thực hiện tội phạm đến trước khi bị xét xử (bao gồm cả giai đoạn sơ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm hoặc tái thẩm):

Giúp cơ quan tiến hành tố tụng phát hiện/ngăn chặn/truy bắt một tội phạm khác không liên quan đến tội đang bị buộc tội

Người phạm tội giúp cơ quan tiến hành tố tụng phát hiện, ngăn chặn hoặc truy bắt một tội phạm khác. Điểm mấu chốt tại đây là “tội phạm khác” phải hoàn toàn không liên quan đến tội danh mà người đó đang bị buộc tội hoặc xét xử. Hành động này thể hiện sự chuyển biến tích cực trong nhận thức, quay đầu hợp tác với chính quyền để đấu tranh phòng chống tội phạm nói chung. Ví dụ, bị can đang bị tạm giam về tội Trộm cắp tài sản nhưng đã cung cấp thông tin chính xác giúp công an phá một đường dây Ma túy mà bị can biết được.

Có hành động quên mình vì lợi ích Nhà nước/tập thể/quyền lợi người khác hoặc lập công lao/chiến công khác để bù đắp hành vi phạm tội, ví dụ cứu người trong tình thế hiểm nghèo; cứu tài sản giá trị trong thiên tai, hỏa hoạn, dịch bệnh, tai nạn hoặc sự kiện bất khả kháng khác

Người phạm tội có hành động quên mình vì lợi ích Nhà nước, tập thể hoặc quyền lợi hợp pháp của người khác. Nhóm hành vi này mang tính chất “công trạng”, thể hiện đạo đức và trách nhiệm xã hội cao, đủ để bù đắp một phần hậu quả của hành vi phạm tội trước đó. Các hành động cụ thể thường bao gồm: cứu người trong tình thế hiểm nghèo (đuối nước, tai nạn giao thông nghiêm trọng); cứu tài sản có giá trị lớn trong thiên tai, hỏa hoạn, dịch bệnh hoặc các sự kiện bất khả kháng. Việc hướng dẫn áp dụng tình tiết giảm nhẹ ‘lập công chuộc tội’ đòi hỏi hành động này phải có thật và được ghi nhận bởi cơ quan chức năng.

🡺 Xem thêm: KHUNG HÌNH PHẠT KHI BỊ CAN VỪA CÓ TÌNH TIẾT TĂNG NẶNG VỪA CÓ TÌNH TIẾT GIẢM NHẸ

Hồ sơ, tài liệu chứng minh cần chuẩn bị để được xem “tình tiết giảm nhẹ”

Quá trình chứng minh tình tiết lập công chuộc tội đòi hỏi hệ thống chứng cứ vật chất rõ ràng, minh bạch và có giá trị pháp lý cao được thu thập hợp pháp. Cơ quan tiến hành tố tụng chỉ chấp nhận các tình tiết giảm nhẹ khi có tài liệu xác thực từ cơ quan nhà nước có thẩm quyền hoặc chứng cứ gốc không thể chối cãi chứng minh hành động của bị can, bị cáo. Việc chuẩn bị hồ sơ cần được thực hiện bài bản, khoa học theo các nhóm tài liệu chứng cứ trực tiếp và gián tiếp dưới đây.

Chứng cứ bắt buộc/quan trọng nhất

Đây là nhóm tài liệu có giá trị chứng minh cao nhất, mang tính quyết định trong việc Tòa án chấp nhận tình tiết giảm nhẹ. Quý khách hàng cần thu thập các văn bản gốc bao gồm: Quyết định khen thưởng, Giấy khen, Bằng khen của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền. Trong trường hợp chưa kịp ban hành quyết định khen thưởng, cần phải có Văn bản xác nhận chính thức của cơ quan có thẩm quyền về hành động lập công. Cơ quan có thẩm quyền xác nhận thường là Ủy ban nhân dân các cấp, Cơ quan Công an, Đơn vị Cảnh sát Phòng cháy chữa cháy và Cứu nạn cứu hộ hoặc Thủ trưởng cơ quan/đơn vị nơi người phạm tội công tác (nếu hành động xảy ra trong môi trường công vụ). 

Chứng cứ gián tiếp

Bên cạnh văn bản xác nhận chính thức, hồ sơ cần được củng cố bằng các tài liệu phản ánh khách quan diễn biến sự việc. Các tài liệu này bao gồm: Biên bản sự việc được lập tại hiện trường; Báo cáo của lực lượng chức năng trực tiếp xử lý vụ việc; Bản tường trình hoặc Văn bản xác nhận của nhân chứng trực tiếp chứng kiến; Dữ liệu điện tử trích xuất từ camera an ninh (nếu có); Các bài báo, phóng sự (từ các cơ quan báo chí chính thống) đưa tin về hành động dũng cảm. Ngoài ra, hồ sơ bệnh án cấp cứu (của người được cứu), hồ sơ bảo hiểm hoặc chứng nhận của chủ sở hữu tài sản về việc tài sản được cứu giúp cũng là những mảnh ghép quan trọng để hoàn thiện hồ sơ.

Nội dung của các văn bản xác nhận cần thể hiện rõ các yếu tố: Thời điểm thực hiện hành vi (phải sau khi phạm tội và trước khi xét xử); Mô tả hành vi cụ thể (đã làm gì, cứu ai, cứu cái gì, giúp bắt ai); Kết quả đạt được; Cơ quan ghi nhận. Đặc biệt, văn bản sẽ có giá trị cao hơn nếu có nội dung đánh giá về mức độ “đóng góp” hoặc tính chất “xuất sắc” của hành động, ví dụ như “góp phần quan trọng vào chuyên án X” hoặc “dũng cảm cứu được 02 người thoát khỏi đám cháy”.

Trình tự đề nghị áp dụng tình tiết giảm nhẹ trong quá trình giải quyết vụ án

Việc đề nghị áp dụng tình tiết giảm nhẹ phải được thực hiện đúng thời điểm và tuân thủ chặt chẽ trình tự tố tụng hình sự để đảm bảo quyền lợi tối đa cho bị can, bị cáo. Tùy thuộc vào giai đoạn tố tụng (điều tra, truy tố hay xét xử) mà phương thức tiếp cận, gửi kiến nghị và cung cấp chứng cứ sẽ có sự điều chỉnh kỹ thuật phù hợp. 

Ngay ở giai đoạn điều tra

Ngay khi có hành động lập công hoặc thu thập được tài liệu chứng minh, người bào chữa hoặc gia đình bị can cần nộp ngay “Đơn đề nghị ghi nhận tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự” kèm theo bản sao công chứng các tài liệu khen thưởng, xác nhận vào hồ sơ vụ án tại Cơ quan Cảnh sát điều tra. Mục tiêu của giai đoạn này là yêu cầu Điều tra viên ghi nhận tình tiết lập công chuộc tội ngay trong Bản kết luận điều tra. Việc này tạo tiền đề thuận lợi để Viện kiểm sát xem xét áp dụng khoản 1 Điều 51 Bộ Luật Hình sự 2015  khi ban hành Cáo trạng.

Giai đoạn truy tố

Nếu giai đoạn điều tra chưa kịp ghi nhận hoặc tài liệu mới được thu thập, Quý khách hàng cần gửi đơn kiến nghị và hồ sơ bổ sung đến Viện kiểm sát nhân dân cùng cấp đang giải quyết. Trong văn bản, cần đề nghị Kiểm sát viên xem xét, đánh giá chứng cứ và thể hiện rõ việc áp dụng điểm u khoản 1 Điều 51 Bộ Luật Hình sự 2015 trong nội dung Cáo trạng. 

Trong giai đoạn xét xử

Trước phiên tòa mở, cần nộp bổ sung chứng cứ gốc cho Thư ký Tòa án và Bản luận cứ bào chữa, trong đó tách riêng một mục phân tích về “điểm u khoản 1 Điều 51 BLHS – lập công chuộc tội”, trích dẫn đúng quy định pháp luật và hướng dẫn áp dụng tình tiết giảm nhẹ ‘lập công chuộc tội’ liên quan. 

Tại phiên tòa, Luật sư hoặc bị cáo cần đề nghị Hội đồng xét xử công bố công khai các tài liệu khen thưởng, xác nhận. Nếu có tranh luận từ phía Viện kiểm sát về “thẩm quyền xác nhận” hoặc “giá trị pháp lý”, cần tập trung lập luận chứng minh cơ quan ký xác nhận là đúng thẩm quyền và hành vi thực tế thuộc một trong hai nhóm điều kiện đã nêu (theo tinh thần Nghị quyết Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP.

🡺 Xem thêm: Hướng dẫn xin giảm nhẹ hình phạt tội vô ý làm chết người 

Phân biệt tình tiết lập công chuộc tội với các tình tiết phạm tội khác

Sự nhầm lẫn giữa tình tiết “lập công chuộc tội” và tình tiết “thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải” hoặc “tích cực hợp tác giải quyết vụ án” thường xuyên xảy ra trong thực tiễn bào chữa và xét xử hình sự. Việc xác định sai tính chất pháp lý của hành vi có thể dẫn đến việc áp dụng không đúng điểm khoản, làm giảm hiệu quả của chiến lược bào chữa và mức độ khoan hồng mà bị cáo được hưởng. Phân tích dưới đây làm rõ sự khác biệt cơ bản giữa điểm u (lập công chuộc tội) và điểm t (tích cực hợp tác) khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự 2015.

“Tích cực hợp tác…” (điểm t khoản 1 Điều 51) thường là hợp tác làm sáng tỏ chính vụ án của mình (cung cấp thông tin, chỉ nơi cất giấu vật chứng, nơi trốn đồng phạm…) và mức giảm nhẹ phụ thuộc tính chủ động, giá trị thông tin, hiệu quả hợp tác. 

Tình tiết này mang tính chất “nội tại” của vụ án. Hành vi hợp tác là việc người phạm tội giúp cơ quan điều tra làm sáng tỏ chính vụ án mà mình đang tham gia hoặc bị khởi tố. Các hành động điển hình bao gồm: cung cấp lời khai quan trọng để tìm ra đồng phạm, chỉ điểm nơi cất giấu vật chứng của vụ án, chỉ nơi lẩn trốn của các đối tượng liên quan trong cùng vụ án. Mức độ giảm nhẹ ở đây phụ thuộc vào tính chủ động, giá trị thông tin cung cấp và hiệu quả thực tế của việc hợp tác đối với tiến độ giải quyết vụ án đó.

Trong khi đó, “Lập công chuộc tội” (điểm u) thiên về công trạng/chiến công mang tính được ghi nhận chính thức, trong đó nhánh (a) còn yêu cầu tội phạm khác không liên quan với tội danh đang bị xét xử. 

Tình tiết này thiên về “công trạng” hoặc hành động đối với các vụ việc bên ngoài (ngoại tại). Theo hướng dẫn áp dụng tình tiết giảm nhẹ ‘lập công chuộc tội’, nếu là hành vi tố giác tội phạm, thì đó phải là tội phạm khác, không liên quan đến vụ án đang bị xét xử. Nếu là hành động xã hội, nó phải mang tính hy sinh, dũng cảm cứu người, cứu tài sản. Trong tranh luận tại tòa, Luật sư cần định vị chính xác: nếu hành vi chỉ là “khai ra đồng phạm của chính vụ án mình” thì xếp vào điểm t; nếu có giấy khen về cứu hỏa, cứu người đuối nước, hoặc chỉ điểm bắt giữ tội phạm ở một vụ án độc lập khác, thì phải kiên quyết bảo vệ việc áp dụng điểm u để tối đa hóa quyền lợi cho thân chủ.

🡺 Xem thêm: PHẠM TỘI LẦN ĐẦU CÓ ĐƯỢC XEM LÀ TÌNH TIẾT GIẢM NHẸ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ

Dịch vụ luật sư bào chữa giảm nhẹ hình phạt cho bị can/ bị cáo

Sự tham gia của luật sư hình sự trong việc xác lập, thu thập và bảo vệ tình tiết giảm nhẹ mang tính quyết định đến kết quả lượng hình cuối cùng của Tòa án. Luật Long Phan PMT cung cấp giải pháp pháp lý toàn diện, chuyên sâu nhằm hỗ trợ Quý khách hàng trong việc chứng minh điều kiện “lập công chuộc tội” một cách thuyết phục nhất. Dưới đây là các đầu việc cụ thể mà Luật sư sẽ thực hiện để bảo vệ quyền lợi cho Quý khách hàng:

• Tư vấn, đánh giá sơ bộ hồ sơ và hành vi thực tế của khách hàng để xác định khả năng áp dụng tình tiết giảm nhẹ theo đúng hướng dẫn áp dụng tình tiết giảm nhẹ ‘lập công chuộc tội’.
• Soạn thảo văn bản, đơn từ kiến nghị gửi Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án đề nghị ghi nhận tình tiết giảm nhẹ.
• Hỗ trợ khách hàng làm việc trực tiếp với các cơ quan có thẩm quyền (UBND, Công an, Đơn vị quản lý…) để yêu cầu cung cấp Giấy khen, Bằng khen hoặc Văn bản xác nhận hành vi lập công đúng quy chuẩn pháp lý.
• Thu thập, sao chụp và chuẩn hóa hồ sơ chứng cứ (lời khai nhân chứng, trích xuất camera, biên bản hiện trường) để nộp cho cơ quan tố tụng.

• Tham gia bào chữa tại phiên tòa, trực tiếp tranh tụng và bảo vệ quan điểm áp dụng điểm u khoản 1 Điều 51 BLHS trước Hội đồng xét xử và đại diện Viện kiểm sát.

🡺Xem thêm: KHUNG HÌNH PHẠT TỘI THAM Ô TÀI SẢN TRONG LĨNH VỰC Y TẾ CÓ TÌNH TIẾT GIẢM NHẸ

Câu hỏi liên quan (FAQs) về hướng dẫn áp dụng tình tiết giảm nhẹ “lập công chuộc tội”

Dưới đây là phần FAQ (Câu hỏi thường gặp) để làm rõ nhu cầu của Quý khách.

Mức giảm nhẹ hình phạt cụ thể khi áp dụng tình tiết lập công chuộc tội là bao nhiêu?

Theo quy định pháp luật, không có con số định lượng cố định (ví dụ: giảm 1 hay 2 năm) cho mỗi tình tiết giảm nhẹ. Tuy nhiên, nếu bị cáo có ít nhất 02 tình tiết giảm nhẹ quy định tại khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự 2015 (trong đó có tình tiết lập công chuộc tội), Tòa án có thể áp dụng Điều 54 Bộ luật Hình sự 2015 để quyết định hình phạt dưới mức thấp nhất của khung hình phạt được áp dụng, hoặc chuyển sang một loại hình phạt khác nhẹ hơn (ví dụ từ tù giam sang án treo hoặc cải tạo không giam giữ).

Người phạm tội thực hiện hành vi lập công ở giai đoạn phúc thẩm có được xem xét giảm án không?

 Có. Khoản 19 Điều 2, Điều 5 Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP cho phép ghi nhận tình tiết giảm nhẹ ở mọi giai đoạn tố tụng cho đến trước khi bản án có hiệu lực pháp luật hoặc trong quá trình xét lại bản án. Nếu bị cáo lập công sau khi xét xử sơ thẩm, cần nộp ngay tài liệu xác nhận cho Tòa án cấp phúc thẩm. Đây là căn cứ quan trọng để Tòa phúc thẩm xem xét sửa bản án sơ thẩm theo hướng giảm nhẹ hình phạt cho bị cáo.

Quyên góp tiền từ thiện hoặc nộp tiền khắc phục hậu quả có được coi là lập công chuộc tội không?

Không. Hành vi nộp tiền bồi thường thiệt hại được xếp vào tình tiết “tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả” (điểm b khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự 2015). Hành vi làm từ thiện (nếu có thành tích xuất sắc) thường được xếp vào tình tiết “người phạm tội có thành tích xuất sắc trong sản xuất, chiến đấu, học tập hoặc công tác” (điểm v khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự 2015) chứ không phải là lập công chuộc tội (điểm u Điều 51 Bộ luật Hình sự 2015). 

Cung cấp thông tin tố giác tội phạm nhưng cơ quan điều tra không bắt được đối tượng thì có được tính công không?

Về nguyên tắc, hành vi cần phải “có hiệu quả” hoặc “tích cực giúp đỡ”. Nếu thông tin cung cấp là chính xác, có giá trị, giúp cơ quan điều tra xác định được nhân thân, lai lịch hoặc phương thức thủ đoạn của tội phạm, nhưng do nguyên nhân khách quan mà chưa bắt được đối tượng, Tòa án vẫn có thể xem xét áp dụng mức độ giảm nhẹ phù hợp. Tuy nhiên, nếu thông tin sai lệch hoặc không có giá trị điều tra, tình tiết này sẽ không được chấp nhận.

Tố giác người thân hoặc đồng phạm trong cùng vụ án có được xem là lập công chuộc tội?

Cần phân biệt rõ: Nếu tố giác đồng phạm trong cùng vụ án mình đang bị khởi tố, đây là hành vi “tích cực hợp tác giải quyết vụ án” hoặc “thành khẩn khai báo” (điểm t, điểm s Điều 51 Bộ luật Hình sự 2015). Để được coi là “lập công chuộc tội” (điểm u Điều 51 Bộ luật Hình sự 2015), người phạm tội phải giúp phát hiện, truy bắt tội phạm trong một vụ án khác không liên quan đến vụ án mình đang bị xem xét trách nhiệm hình sự.

Giấy khen của công ty tư nhân hoặc tổ chức nước ngoài có giá trị chứng minh không?

Giấy khen của doanh nghiệp tư nhân hoặc tổ chức nước ngoài không đương nhiên được coi là căn cứ chứng minh hợp lệ để Tòa án áp dụng tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Trong thực tiễn xét xử, Tòa án ưu tiên xem xét các quyết định khen thưởng hoặc giấy xác nhận do cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành như Công an, Ủy ban nhân dân, Viện kiểm sát hoặc cơ quan được giao nhiệm vụ quản lý nhà nước. Đối với giấy khen do doanh nghiệp tư nhân hoặc tổ chức nước ngoài cấp, tài liệu này chỉ có giá trị tham khảo nếu được xác thực về nội dung, thời điểm và hành vi lập công. Theo đó, các giấy tờ này cần được cơ quan chức năng có thẩm quyền tại Việt Nam hoặc cơ quan sở tại xác nhận lại về tính xác thực của sự việc và mức độ đóng góp của người được khen thưởng. Việc xác nhận hợp pháp này là điều kiện quan trọng để bảo đảm giá trị chứng minh trước Tòa án khi xem xét áp dụng tình tiết giảm nhẹ.

Kết luận

Việc áp dụng thành công tình tiết “lập công chuộc tội” là cơ sở pháp lý quan trọng giúp giảm nhẹ hình phạt, thể hiện chính sách khoan hồng của pháp luật. Tuy nhiên, quy trình xác lập chứng cứ theo Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP rất chặt chẽ, đòi hỏi sự chuẩn bị hồ sơ chuẩn xác về mặt tố tụng ngay từ giai đoạn điều tra. Luật Long Phan PMT nhận bào chữa Quý khách hàng, xây dựng chiến lược bào chữa tối ưu và bảo vệ quyền lợi hợp pháp. Để được hỗ trợ tư vấn kịp thời, vui lòng liên hệ ngay Hotline 1900636387.

Tags: Giảm án cho bị cáo, giảm nhẹ hình phạt, Lập công chuộc tội, Luật sư bào chữa hình sự​, Tình tiết giảm nhẹ, Tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự