Toàn tập hướng dẫn điều kiện áp dụng fair use trong sở hữu trí tuệ hiện hành

Fair use trong sở hữu trí tuệ có thể khiến Quý khách bị gỡ nội dung, nhận khiếu nại bản quyền, bị yêu cầu bồi thường hoặc rơi vào tranh chấp vì tưởng rằng chỉ cần ghi nguồn là đủ. Pháp luật Việt Nam không thừa nhận mọi hành vi trích dẫn, sao chép, cắt ghép hay đăng lại tác phẩm đều là sử dụng hợp lý, mà chỉ cho phép trong những ngoại lệ rất cụ thể, kèm điều kiện chặt chẽ về mục đích sử dụng, phạm vi khai thác và nghĩa vụ ghi nhận tác giả. Vì vậy, trước khi sử dụng bài viết, hình ảnh, video, âm nhạc hoặc tài liệu học thuật của người khác, Quý khách cần xác định đúng ranh giới giữa ngoại lệ hợp pháp và hành vi xâm phạm để chủ động kiểm soát rủi ro. Bài viết này sẽ cùng Quý khách làm rõ vấn đề đó và mở ra hướng Tư vấn sở hữu trí tuệ từ Luật Long Phan PMT.

Fair use là gì? giới hạn quyền tác giả theo pháp luật Việt Nam

Fair use trong sở hữu trí tuệ trong cách tiếp cận của pháp luật Việt Nam không phải là quyền sử dụng tự do vô điều kiện. Bản chất của cơ chế này là nhóm ngoại lệ không xâm phạm quyền tác giả, cho phép khai thác tác phẩm đã công bố trong những giới hạn luật định, không phải xin phép và không phải trả tiền bản quyền nếu đáp ứng đúng điều kiện áp dụng. Cách hiểu này phải được đặt trong nguyên tắc quyền tác giả có phạm vi và thời hạn bảo hộ xác định, chứ không phải quyền tuyệt đối. Căn cứ Khoản 1 Điều 7 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, chủ thể quyền chỉ được thực hiện quyền của mình trong phạm vi và thời hạn bảo hộ; đồng thời, theo Khoản 2 Điều 7, việc thực hiện quyền không được xâm phạm lợi ích của Nhà nước, lợi ích công cộng, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân khác.

Từ nền tảng đó, giới hạn quyền tác giả được đặt ra để cân bằng giữa bảo hộ sáng tạo và nhu cầu tiếp cận tri thức, giáo dục, thông tin, nghiên cứu. Khoản 3 Điều 7 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 còn cho phép Nhà nước cấm, hạn chế hoặc buộc cho phép người khác sử dụng quyền trong một số trường hợp nhằm bảo đảm quốc phòng, an ninh, dân sinh. Điều này cho thấy sử dụng hợp lý không phải là “vùng an toàn” cho mọi hành vi sao chép, cắt ghép hay đăng lại nội dung. Giá trị pháp lý của fair use chỉ phát sinh khi hành vi sử dụng rơi đúng vào ngoại lệ luật cho phép và không vượt quá ranh giới khai thác bình thường của tác phẩm.

03 điều kiện bắt buộc để áp dụng fair use trong sở hữu trí tuệ

Một hành vi sử dụng tác phẩm không được coi là hợp pháp chỉ vì Quý khách ghi nguồn hoặc không thu tiền từ nội dung đó. Căn cứ Khoản 2 Điều 25 Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2022, ngoại lệ không xâm phạm quyền tác giả chỉ được thừa nhận khi đồng thời đáp ứng các điều kiện giới hạn. Đây cũng là cách pháp luật Việt Nam nội luật hóa tư duy của phép thử ba bước để kiểm soát ranh giới giữa sử dụng hợp lý và xâm phạm bản quyền.

• Việc sử dụng không mâu thuẫn với việc khai thác bình thường tác phẩm. Nếu cách sử dụng của Quý khách làm thay thế nhu cầu tiếp cận bản gốc hoặc làm giảm giá trị thương mại thông thường của tác phẩm, khả năng được coi là ngoại lệ sẽ rất thấp.
• Không gây thiệt hại một cách bất hợp lý đến lợi ích hợp pháp của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả. Đây là tiêu chí kiểm tra mức độ tác động thực tế đến quyền tài sản và quyền khai thác của chủ thể quyền, không chỉ xem xét ý chí chủ quan của người sử dụng.
• Bắt buộc thông tin về tên tác giả và nguồn gốc, xuất xứ của tác phẩm. Nghĩa vụ này được xác định ngay tại Khoản 1 Điều 25 Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2022 và là điều kiện kèm theo, không phải yếu tố thay thế cho hai điều kiện còn lại.

Nếu thiếu một trong ba điều kiện trên, lập luận fair use rất dễ bị bác bỏ khi phát sinh khiếu nại, yêu cầu gỡ nội dung hoặc tranh chấp bồi thường. Vấn đề không nằm ở việc Quý khách “có thiện chí” hay không, mà nằm ở việc hành vi sử dụng có vượt quá giới hạn luật cho phép hay không. Vì vậy, trước khi khai thác tác phẩm của người khác, Quý khách cần đánh giá đồng thời cả mục đích sử dụng, phạm vi khai thác và ảnh hưởng đến thị trường tiềm năng của tác phẩm.

Các trường hợp ngoại lệ không xâm phạm bản quyền không phải xin phép và không trả tiền

Pháp luật không công nhận một ngoại lệ chung cho mọi hành vi sử dụng nội dung trên môi trường số. Căn cứ các điểm a, b, d, g, h Khoản 1 Điều 25 Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2022, chỉ những trường hợp được liệt kê cụ thể mới có khả năng được áp dụng cơ chế không phải xin phép, không phải trả tiền bản quyền. Việc vận dụng sai nhóm ngoại lệ này thường là nguyên nhân dẫn đến tranh chấp khi cá nhân hoặc doanh nghiệp sử dụng hình ảnh, bài viết, clip, tài liệu học thuật của người khác.

• Tự sao chép một bản để nghiên cứu khoa học, học tập của cá nhân và không nhằm mục đích thương mại, trừ trường hợp sao chép bằng thiết bị sao chép theo phạm vi luật giới hạn.
• Sao chép hợp lý một phần tác phẩm bằng thiết bị sao chép để phục vụ nghiên cứu khoa học, học tập của cá nhân và không nhằm mục đích thương mại.
• Sử dụng tác phẩm trong hoạt động công vụ của cơ quan nhà nước khi đáp ứng đúng mục đích công vụ.
• Biểu diễn tác phẩm sân khấu, âm nhạc, múa trong sinh hoạt văn hóa hoặc tuyên truyền cổ động mà không nhằm mục đích thương mại.
• Chụp ảnh, truyền hình tác phẩm mỹ thuật, kiến trúc, nhiếp ảnh, mỹ thuật ứng dụng trưng bày tại nơi công cộng để giới thiệu hình ảnh đó và không nhằm mục đích thương mại.
• Trích dẫn hợp lý tác phẩm để bình luận, giới thiệu hoặc minh họa, với điều kiện không làm sai ý tác giả.

Điểm cần lưu ý là mỗi ngoại lệ đều phải quay lại kiểm tra ba điều kiện giới hạn tại Điều 25. Việc sử dụng vì mục đích học tập hoặc phi lợi nhuận không mặc nhiên loại trừ rủi ro vi phạm nếu phần trích dẫn quá lớn, làm sai lệch nội dung gốc hoặc ảnh hưởng đến việc khai thác bình thường của tác phẩm. Ghi nguồn đúng vẫn chưa đủ nếu hành vi sử dụng vượt quá giới hạn pháp luật cho phép.

Riêng với người khuyết tật, pháp luật xây dựng một cơ chế ngoại lệ chuyên biệt để bảo đảm khả năng tiếp cận tác phẩm. Căn cứ Khoản 1, 2 Điều 25a Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2022, người khuyết tật, người nuôi dưỡng và tổ chức đáp ứng điều kiện có thể sao chép, phân phối, biểu diễn hoặc truyền đạt tác phẩm dưới định dạng bản sao dễ tiếp cận trong phạm vi luật định. Khoản 2 Điều 30 Nghị định 17/2023/NĐ-CP xác định bản sao dễ tiếp cận là bản sao được thể hiện bằng chữ nổi, ghi âm, chuyển đổi kỹ thuật số và các hình thức tương tự để người khuyết tật tiếp cận thuận lợi.

• Người khuyết tật hoặc người nuôi dưỡng được sao chép, biểu diễn, truyền đạt tác phẩm dưới định dạng bản sao dễ tiếp cận khi có quyền tiếp cận hợp pháp với bản gốc hoặc bản sao.
• Tổ chức đáp ứng điều kiện được sao chép, phân phối, biểu diễn, truyền đạt bản sao dễ tiếp cận cho mục đích phi lợi nhuận.

Nhóm ngoại lệ này không chỉ mang ý nghĩa nhân văn mà còn là căn cứ pháp lý quan trọng khi xử lý các tranh chấp liên quan đến tiếp cận tác phẩm cho người khuyết tật. Tuy nhiên, việc áp dụng vẫn cần kiểm tra đúng chủ thể, đúng mục đích và đúng hình thức bản sao dễ tiếp cận để tránh nhầm lẫn với hành vi sao chép thông thường.

>>> Xem thêm: Giải quyết tranh chấp bản quyền tác phẩm: Hồ sơ và thủ tục 

Quy trình xác định hành vi sử dụng tác phẩm có được coi là “fair use” theo Luật SHTT 2022

Đánh giá một hành vi có thuộc fair use hay không phải bắt đầu từ kiểm tra pháp lý, không nên dựa vào cảm nhận thông thường. Cùng một hành vi trích dẫn, có trường hợp được coi là hợp pháp, nhưng cũng có trường hợp bị xem là xâm phạm quyền tác giả nếu vượt quá giới hạn luật định. Vì vậy, trước khi đăng tải, cắt ghép, giảng dạy, bình luận hoặc sử dụng lại nội dung, Quý khách nên đi theo một quy trình tự rà soát ngắn gọn nhưng chặt chẽ.

1. Xác định tác phẩm đã công bố hay chưa. Hầu hết các ngoại lệ tại Điều 25 Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2022 gắn với tác phẩm đã công bố. Nếu tác phẩm chưa được công bố hợp pháp, nền tảng áp dụng ngoại lệ sẽ rất yếu.
2. Kiểm tra mục đích sử dụng. Quý khách cần đối chiếu xem việc sử dụng có phục vụ nghiên cứu khoa học, học tập cá nhân, bình luận, minh họa, công vụ hoặc mục đích phi thương mại hay không. Nếu có yếu tố thương mại hoặc khai thác thay thế bản gốc, rủi ro vi phạm tăng đáng kể.
3. Định lượng phần trích dẫn hoặc sao chép. Khoản 3 Điều 25 Nghị định 17/2023/NĐ-CP nêu rõ mức 10% tổng số trang hoặc dung lượng bytes là giới hạn tối đa để được coi là sao chép hợp lý một phần tác phẩm chữ viết bằng thiết bị sao chép. Đây là mốc kỹ thuật quan trọng, nhưng chỉ áp dụng cho trường hợp cụ thể này, không phải chuẩn chung cho mọi loại tác phẩm.

Sau khi hoàn tất ba bước trên, Quý khách vẫn phải kiểm tra lại nghĩa vụ ghi tên tác giả, nguồn gốc, xuất xứ tác phẩm và đánh giá ảnh hưởng đến việc khai thác bình thường của chủ sở hữu quyền tác giả. Một video review, một bài đăng mạng xã hội hay một tài liệu đào tạo nội bộ đều có thể phát sinh tranh chấp nếu phần sử dụng vượt quá nhu cầu minh họa hoặc làm suy giảm giá trị thị trường của tác phẩm gốc. Đó là lý do việc rà soát trước khi công bố luôn an toàn hơn xử lý tranh chấp sau khi bị khiếu nại.

>> Xem thêm: Chi phí đăng ký quyền tác giả, quyền liên quan đến quyền tác giả

Câu hỏi thường gặp về điều kiện áp dụng Fair use trong sở hữu trí tuệ

Việc nắm vững các quy định về fair use trong sở hữu trí tuệ là chìa khóa để bảo vệ nội dung sáng tạo và tránh các rủi ro pháp lý không đáng có. Những giải đáp sau đây sẽ làm rõ các góc khuất thường gặp, giúp cá nhân và doanh nghiệp tự tin khai thác tác phẩm trong giới hạn cho phép. Mọi vướng mắc về ranh giới giữa sử dụng hợp lý và xâm phạm bản quyền sẽ được tháo gỡ thông qua hệ thống câu hỏi thực tế nhất.

Luật sư Luật Long Phan PMT hỗ trợ tư vấn và giải quyết tranh chấp fair use

Tranh chấp liên quan đến fair use trong sở hữu trí tuệ thường không dừng ở việc xác định có ghi nguồn hay không, mà xoay quanh phạm vi trích dẫn, mục đích khai thác, mức độ ảnh hưởng đến quyền tài sản và chứng cứ sử dụng hợp lý. Với các tình huống đó, sử dụng dịch vụ tư vấn pháp lý về sở hữu trí tuệ và rà soát bản quyền nội dung số là giải pháp an toàn để giảm thiểu rủi ro ngay từ đầu; Luật Long Phan PMT có thể tham gia từ giai đoạn kiểm tra trước sử dụng đến khi xử lý khiếu nại hoặc tranh tụng.

• Đối chiếu hành vi sử dụng cụ thể với quy định Luật Sở hữu trí tuệ hiện hành để xác định có thuộc ngoại lệ không xâm phạm quyền tác giả hay không.
• Rà soát kịch bản, video, bài viết, tài liệu đào tạo, ấn phẩm truyền thông nhằm xác định phần trích dẫn, sao chép, cắt ghép có vượt quá giới hạn luật cho phép hay không.
• Lập ý kiến pháp lý bằng văn bản về tính hợp pháp của việc sử dụng tác phẩm, phục vụ nội bộ doanh nghiệp hoặc làm căn cứ phản hồi khi phát sinh khiếu nại.
• Soạn thảo văn bản phản hồi thông báo vi phạm bản quyền trên YouTube, Facebook, TikTok hoặc nền tảng số khác khi có cơ sở cho rằng nội dung bị gỡ sai.
• Chuẩn bị hồ sơ, tài liệu và chiến lược chứng cứ để chứng minh mục đích phi thương mại, phạm vi trích dẫn hợp lý, nguồn gốc tác phẩm và việc không gây thiệt hại bất hợp lý cho chủ thể quyền.
• Đại diện làm việc với chủ sở hữu quyền tác giả, cơ quan có thẩm quyền hoặc tổ chức chuyên môn trong quá trình thương lượng, khiếu nại, giám định và giải quyết tranh chấp.
• Phối hợp giám định sở hữu trí tuệ nhằm đánh giá mức độ tương tự, phạm vi khai thác và tác động thực tế của hành vi sử dụng đối với tác phẩm gốc.
• Xây dựng phương án xử lý rủi ro cho agency, content creator, doanh nghiệp vận hành website và kênh truyền thông số trước khi công bố hoặc thương mại hóa nội dung.

Việc mời luật sư từ sớm giúp Quý khách tránh được sai lầm phổ biến là chỉ xử lý sau khi nội dung đã bị gỡ hoặc tranh chấp đã phát sinh. Khi cấu trúc chứng cứ và lập luận pháp lý được chuẩn bị đúng từ đầu, khả năng bảo vệ quyền lợi hoặc phòng ngừa trách nhiệm sẽ cao hơn đáng kể.

Kết luận

Ranh giới của fair use trong sở hữu trí tuệ chỉ được xác lập khi hành vi sử dụng tác phẩm rơi đúng vào ngoại lệ luật định, đáp ứng đủ điều kiện về mục đích, phạm vi khai thác, nguồn trích dẫn và không làm tổn hại bất hợp lý đến quyền lợi của chủ sở hữu. Chỉ ghi tên tác giả hoặc sử dụng cho mục đích phi thương mại chưa đủ để loại trừ rủi ro vi phạm; một đánh giá sai có thể dẫn đến gỡ nội dung, khiếu nại bản quyền, yêu cầu bồi thường hoặc tranh chấp kéo dài. Để kiểm tra chính xác trường hợp của Quý khách và xây dựng phương án sử dụng nội dung an toàn, hãy liên hệ ngay Luật Long Phan PMT qua Hotline 1900.63.63.87 để được luật sư phân tích, rà soát và bảo vệ quyền lợi kịp thời.

Tags: Điều kiện áp dụng fair use, Ngoại lệ quyền tác giả, Sao chép tác phẩm cá nhân, Sử dụng hợp lý tác phẩm, Trích dẫn hợp lý, Xâm phạm bản quyền