Điều kiện, trình tự và thủ tục tiến hành thực nghiệm điều tra

Luật Long Phan PMT nhận được nhiều câu hỏi từ khách hàng là bị can, bị hại, người làm chứng hoặc người thân của họ về việc thực nghiệm điều tra được tiến hành khi nào, ai có quyền quyết định và người tham gia có những quyền gì trong quá trình này. Đây là một trong các biện pháp thuộc thủ tục tố tụng hình sự mà nếu không nắm rõ trình tự, người tham gia có thể gặp bất lợi khi kết quả thực nghiệm được dùng làm chứng cứ buộc tội hoặc gỡ tội. Bài viết dưới đây phân tích điều kiện, trình tự, thủ tục tiến hành và giá trị pháp lý của thực nghiệm điều tra theo quy định hiện hành.

Thực nghiệm điều tra là gì?

Thực nghiệm điều tra là biện pháp điều tra do Cơ quan điều tra tiến hành nhằm kiểm tra, xác minh lại một tài liệu hoặc tình tiết của vụ án thông qua việc tái hiện lại sự việc trong điều kiện tương tự thực tế. Mục đích của biện pháp này không phải để thu thập chứng cứ mới mà để đối chiếu xem lời khai, tài liệu đã có có phù hợp với khả năng diễn ra trên thực tế hay không. Vì tính chất đặc thù là “diễn lại”, thực nghiệm điều tra dễ bị nhầm lẫn với khám nghiệm hiện trường, dù hai biện pháp này phục vụ mục tiêu khác nhau trong quá trình chứng minh tội phạm.

Mục đích của việc tiến hành thực nghiệm điều tra

Thực nghiệm điều tra thường được tiến hành để trả lời các câu hỏi mang tính khả năng: một hành vi có thể thực hiện được trong khoảng thời gian đã khai hay không, một người có thể nhìn thấy, nghe thấy sự việc từ vị trí đã khai hay không, hoặc một tình huống có thể xảy ra theo đúng trình tự mà lời khai mô tả hay không.

Theo thực tiễn áp dụng, kết quả thực nghiệm giúp cơ quan tiến hành tố tụng loại trừ những lời khai không phù hợp với thực tế khách quan, đồng thời củng cố độ tin cậy của tài liệu, chứng cứ đã thu thập trước đó. Đây là cơ sở quan trọng để tránh oan sai hoặc bỏ lọt tội phạm khi vụ án có nhiều tình tiết mâu thuẫn.

Phân biệt thực nghiệm điều tra với khám nghiệm hiện trường

Khám nghiệm hiện trường theo quy định tại Điều 201 BLTTHS 2015, là hoạt động Điều tra viên trực tiếp xem xét, thu thập dấu vết, vật chứng, tài liệu tại nơi xảy ra hoặc nơi phát hiện tội phạm nhằm phát hiện chứng cứ nguyên phát. Trong khi đó, thực nghiệm điều tra không diễn ra để phát hiện dấu vết mới mà để dựng lại hành vi, tình huống nhằm kiểm chứng lại tài liệu, lời khai đã có. Như vậy, có thể hiểu đơn giản: khám nghiệm hiện trường trả lời câu hỏi “hiện trường có gì“, còn thực nghiệm điều tra trả lời câu hỏi “điều đã khai có thể xảy ra được không”. Sự khác biệt này quyết định thời điểm, đối tượng và cách thức tiến hành của mỗi biện pháp.

Điều kiện tiến hành thực nghiệm điều tra

Không phải vụ án nào cũng cần thực nghiệm điều tra; biện pháp này chỉ được áp dụng khi có tình tiết cần kiểm chứng và phải tuân thủ các nguyên tắc bảo đảm an toàn cho người tham gia. Phần dưới đây phân tích các trường hợp cần thiết, chủ thể có thẩm quyền và nguyên tắc bắt buộc phải tuân thủ khi tổ chức thực nghiệm.

Trường hợp cần thiết phải thực nghiệm

Thực nghiệm điều tra được tiến hành khi Cơ quan điều tra xét thấy tài liệu, tình tiết đã thu thập cần được kiểm tra lại về khả năng xảy ra trên thực tế, ví dụ như khả năng quan sát, nghe, thực hiện một hành vi trong khoảng thời gian nhất định. Trong đa số trường hợp, đây là biện pháp được áp dụng khi lời khai của các bên có mâu thuẫn hoặc chưa đủ cơ sở để kết luận về diễn biến sự việc.

Như vậy, việc quyết định có cần thực nghiệm điều tra hay không thuộc thẩm quyền đánh giá của Cơ quan điều tra dựa trên hồ sơ vụ án cụ thể, không phải thủ tục bắt buộc áp dụng đại trà cho mọi vụ án hình sự.

Chủ thể có thẩm quyền quyết định và tiến hành

Về nguyên tắc, Cơ quan điều tra là chủ thể có thẩm quyền quyết định và tổ chức thực nghiệm điều tra. Tuy nhiên, theo quy định tại khoản 4 Điều 204 BLTTHS, trong trường hợp cần thiết, Viện kiểm sát cũng có thể tự mình tiến hành thực nghiệm điều tra theo đúng trình tự, thủ tục quy định tại Điều này. Tham khảo hướng dẫn trong quy chế nội bộ ngành Kiểm sát ban hành kèm theo Quyết định 111/QĐ-VKSTC năm 2020, Viện kiểm sát trực tiếp tiến hành thực nghiệm điều tra trong hai trường hợp: khi Cơ quan điều tra không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ yêu cầu của Viện kiểm sát, hoặc khi việc thực nghiệm đơn giản và phát sinh trong giai đoạn truy tố.

Tuy nhiên, cần lưu y do văn bản nội bộ của ngành Kiểm sát có thể được thay thế theo thời gian, khách hàng nên nhờ luật sư kiểm tra hiệu lực của quy chế áp dụng tại thời điểm phát sinh vụ việc cụ thể.

Nguyên tắc bảo đảm an toàn, quyền con người khi thực nghiệm

Khoản 1 Điều 204 BLTTHS quy định rõ: nghiêm cấm việc thực nghiệm điều tra xâm phạm đến tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản của người tham gia thực nghiệm điều tra và người khác. Đây là nguyên tắc bắt buộc, áp dụng cho mọi hoạt động dựng lại hiện trường hay diễn lại hành vi, đặc biệt trong các vụ án có yếu tố bạo lực, tai nạn hoặc sử dụng công cụ, phương tiện nguy hiểm. Trường hợp việc thực nghiệm có nguy cơ gây nguy hiểm cho người tham gia, cần lưu ý yêu cầu Điều tra viên áp dụng phương án thay thế phù hợp, ví dụ sử dụng người đóng thế hoặc mô phỏng một phần tình huống thay vì tái hiện toàn bộ.

Trình tự, thủ tục tiến hành thực nghiệm điều tra

Trình tự tiến hành thực nghiệm điều tra được pháp luật quy định khá chặt chẽ nhằm bảo đảm tính khách quan của kết quả thu được. Từ khâu thông báo cho Viện kiểm sát, xác định thành phần tham gia đến việc ghi nhận kết quả, mỗi bước đều có ý nghĩa quyết định đến giá trị chứng cứ của biên bản thực nghiệm sau này.

Thông báo cho Viện kiểm sát và sự tham gia của Kiểm sát viên

Theo khoản 2 Điều 204 BLTTHS 2015, trước khi tiến hành thực nghiệm điều tra, Điều tra viên phải thông báo cho Viện kiểm sát cùng cấp biết về thời gian và địa điểm tiến hành. Kiểm sát viên phải có mặt để kiểm sát việc thực nghiệm điều tra; nếu Kiểm sát viên vắng mặt thì phải ghi rõ lý do vào biên bản. Theo quy chế nội bộ ngành Kiểm sát nêu trên, khi nhận được thông báo từ Cơ quan điều tra, lãnh đạo đơn vị hoặc lãnh đạo Viện phải cử Kiểm sát viên thực hành quyền công tố, kiểm sát việc thực nghiệm điều tra. Đây là cơ chế giám sát nhằm bảo đảm hoạt động thực nghiệm diễn ra đúng pháp luật, không chỉ dựa vào ý chí đơn phương của Cơ quan điều tra.

Thành phần tham gia thực nghiệm

Khoản 3 Điều 204 BLTTHS 2015 quy định Điều tra viên là người chủ trì tiến hành thực nghiệm điều tra và bắt buộc phải có người chứng kiến. Cơ quan điều tra có thể mời người có chuyên môn tham gia để bảo đảm việc dựng lại sự việc phù hợp với thực tế khách quan.  Trường hợp cần thiết, người bị tạm giữ, bị can, người bào chữa, bị hại, người làm chứng có thể tham gia vào quá trình thực nghiệm.

Tóm lại, việc xác định ai cần tham gia phụ thuộc vào nội dung tình tiết cần kiểm chứng; ví dụ nếu cần kiểm tra khả năng quan sát của người làm chứng thì sự có mặt của người làm chứng là cần thiết để bảo đảm tính chính xác của kết quả.

Các bước tiến hành thực nghiệm tại thực địa

Trên thực tiễn, một buổi thực nghiệm điều tra thường được tổ chức theo quy trình sau:

1. Cơ quan điều tra ra quyết định thực nghiệm điều tra và xây dựng kế hoạch, xác định rõ tình tiết cần kiểm tra, xác minh.
2. Điều tra viên thông báo cho Viện kiểm sát cùng cấp về thời gian, địa điểm tiến hành để cử Kiểm sát viên tham gia kiểm sát.
3. Xác định thành phần tham gia, mời người chứng kiến và người có chuyên môn khi cần thiết.
4. Tổ chức dựng lại hiện trường, diễn lại hành vi, tình huống hoặc tình tiết của sự việc theo đúng kế hoạch, bảo đảm không xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự của người tham gia.
5. Đo đạc, chụp ảnh, ghi hình, vẽ sơ đồ diễn biến và kết quả thực nghiệm.
6. Lập biên bản thực nghiệm điều tra, ghi rõ kết quả và ý kiến của Kiểm sát viên nếu có.

Đo đạc, chụp ảnh, ghi hình, vẽ sơ đồ và lập biên bản thực nghiệm

Theo khoản 1 Điều 204 BLTTHS, khi thực nghiệm điều tra phải đo đạc, chụp ảnh, ghi hình, vẽ sơ đồ và ghi rõ kết quả thực nghiệm điều tra vào biên bản. Biên bản thực nghiệm điều tra là một loại biên bản điều tra, phải tuân thủ hình thức và nội dung bắt buộc quy định tại Điều 133 và Điều 178 BLTTHS 2015 về biên bản tố tụng nói chung. Biên bản cần ghi rõ thời gian, địa điểm, thành phần tham gia, diễn biến thực nghiệm và kết quả đạt được; những điểm sửa chữa, thêm, bớt trong biên bản phải được xác nhận bằng chữ ký của người liên quan. Việc ghi hình có âm thanh liên tục, không cắt quãng là yêu cầu thực tiễn thường được áp dụng để bảo đảm tính khách quan, tránh tranh chấp về sau đối với kết quả thực nghiệm.

Giá trị pháp lý và lưu ý khi thực nghiệm điều tra

Kết quả thực nghiệm điều tra không đương nhiên có giá trị chứng minh nếu quá trình thu thập không tuân thủ đúng trình tự, thủ tục pháp luật quy định. Phần này phân tích giá trị chứng cứ của biên bản thực nghiệm, hậu quả pháp lý khi vi phạm thủ tục và vai trò của luật sư trong các vụ việc liên quan.

Giá trị chứng cứ của kết quả thực nghiệm điều tra

Theo quy định tại điểm đ khoản 1 Điều 87 BLTTHS 2015, biên bản trong hoạt động khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử là một trong các nguồn chứng cứ được pháp luật thừa nhận. Trên cơ sở này, biên bản thực nghiệm điều tra được lập đúng trình tự, thủ tục có thể được sử dụng làm chứng cứ trong vụ án hình sự. Tuy nhiên, theo quy định tại khoản 1 Điều 108 BLTTHS, mỗi chứng cứ, bao gồm kết quả thực nghiệm điều tra, đều phải được kiểm tra, đánh giá để xác định tính hợp pháp, xác thực và liên quan đến vụ án trước khi được dùng làm căn cứ giải quyết vụ án. Điều này có nghĩa là kết quả thực nghiệm không đương nhiên được chấp nhận mà phải trải qua bước đánh giá của cơ quan tiến hành tố tụng.

>> Xem thêm: Cách tiếp cận chứng cứ trong vụ án hình sự như thế nào?

Hậu quả pháp lý khi vi phạm trình tự, thủ tục trong quá trình thực nghiệm điều tra

Về vấn đề này, tại khoản 2 Điều 87 BLTTHS 2015 quy định rõ:

“Những gì có thật nhưng không được thu thập theo đúng trình tự, thủ tục do Bộ luật này quy định thì không có giá trị pháp lý và không được dùng làm căn cứ giải quyết vụ án hình sự.”

Áp dụng quy định này vào thực nghiệm điều tra, nếu Điều tra viên không thông báo cho Viện kiểm sát, không có người chứng kiến theo quy định, hoặc việc thực nghiệm xâm phạm tính mạng, sức khỏe của người tham gia, kết quả thu được có thể bị loại khỏi hồ sơ chứng cứ của vụ án. Đây là căn cứ quan trọng để luật sư bào chữa, bảo vệ quyền lợi cho bị can, bị hại đề nghị cơ quan tiến hành tố tụng xem xét lại giá trị của biên bản thực nghiệm khi phát hiện vi phạm thủ tục.

Vai trò của luật sư khi khách hàng liên quan đến hoạt động thực nghiệm điều tra

Khi khách hàng là bị can, bị hại hoặc người làm chứng được yêu cầu tham gia thực nghiệm điều tra, luật sư có vai trò rà soát tính hợp pháp của quyết định thực nghiệm, giám sát việc tuân thủ nguyên tắc an toàn, quyền con người, đồng thời đánh giá xem biên bản thực nghiệm có đủ điều kiện làm chứng cứ hay không.

Trường hợp phát hiện Điều tra viên tự ý thêm, bớt, sửa đổi nội dung tài liệu hoặc kết quả thực nghiệm nhằm làm sai lệch nội dung vụ án, hành vi này có thể cấu thành tội làm sai lệch hồ sơ vụ án, vụ việc theo Điều 375 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017), với khung hình phạt từ 1 năm đến 15 năm tù tùy mức độ nghiêm trọng, kèm hình phạt bổ sung cấm đảm nhiệm chức vụ từ 1 đến 5 năm. Đây là căn cứ để khách hàng và luật sư kiên quyết yêu cầu hoạt động thực nghiệm được thực hiện đúng pháp luật ngay từ đầu, thay vì chờ đến giai đoạn xét xử mới khiếu nại.

Dịch vụ luật sư tư vấn về thực nghiệm điều tra tại Luật Long Phan PMT

Luật Long Phan PMT hỗ trợ bị can, bị hại, người làm chứng và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong các vấn đề phát sinh từ hoạt động thực nghiệm điều tra, bao gồm:

• Tiếp nhận, rà soát hồ sơ vụ án, lời khai, biên bản điều tra và các tài liệu liên quan đến nội dung cần kiểm tra, xác minh thông qua thực nghiệm điều tra.
• Tư vấn điều kiện, căn cứ và trường hợp cần tiến hành thực nghiệm điều tra theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự.
• Đánh giá thẩm quyền quyết định, chủ thể tiến hành và thành phần tham gia thực nghiệm điều tra trong từng vụ án cụ thể.
• Tư vấn quyền, nghĩa vụ và những vấn đề người bị tạm giữ, bị can, bị hại, người làm chứng cần lưu ý khi được yêu cầu tham gia thực nghiệm điều tra.
• Kiểm tra việc tuân thủ trình tự, thủ tục như thông báo cho Viện kiểm sát, sự có mặt của Kiểm sát viên, người chứng kiến và việc lập biên bản thực nghiệm điều tra.
• Rà soát nội dung đo đạc, chụp ảnh, ghi hình, vẽ sơ đồ, diễn biến và kết quả được ghi nhận trong biên bản thực nghiệm điều tra.
• Đánh giá tính hợp pháp, xác thực và giá trị chứng cứ của kết quả thực nghiệm điều tra khi được sử dụng làm căn cứ buộc tội, gỡ tội hoặc giải quyết vụ án.
• Phát hiện các vi phạm tố tụng có thể làm ảnh hưởng đến giá trị pháp lý của biên bản và kết quả thực nghiệm điều tra.
• Soạn thảo văn bản kiến nghị, khiếu nại, đề nghị xem xét lại hoặc loại trừ kết quả thực nghiệm điều tra được thu thập không đúng trình tự, thủ tục.
• Luật sư tham gia tố tụng để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị can, bị hại hoặc đương sự khi kết quả thực nghiệm điều tra có ảnh hưởng trực tiếp đến việc giải quyết vụ án.
• Tư vấn phương án xử lý khi có dấu hiệu sửa chữa, thêm bớt hoặc làm sai lệch biên bản, tài liệu, kết quả thực nghiệm điều tra.

Quý khách đang tham gia thực nghiệm điều tra hoặc nghi ngờ kết quả thực nghiệm được thu thập không đúng quy định có thể gửi hồ sơ qua email pmt@luatlongphan.vn hoặc liên hệ Zalo 0939 846 973 để Luật Long Phan PMT hỗ trợ đánh giá vụ việc và đề xuất phương án bảo vệ quyền lợi.

Câu hỏi thường gặp về điều kiện và thủ tục thực nghiệm điều tra trong tố tụng hình sự

Dưới đây là một số câu hỏi khách hàng thường đặt ra khi liên quan đến hoạt động thực nghiệm điều tra trong vụ án hình sự. Mỗi câu trả lời được xây dựng dựa trên căn cứ pháp lý cụ thể để khách hàng dễ dàng đối chiếu với vụ việc của mình.

Kết luận

Thực nghiệm điều tra là biện pháp điều tra được tiến hành để kiểm tra, xác minh lại tài liệu, tình tiết của vụ án, nhưng chỉ có giá trị chứng cứ khi được thực hiện đúng điều kiện, trình tự, thủ tục pháp luật quy định. Người tham gia thực nghiệm điều tra, dù là bị can, bị hại hay người làm chứng, cần hiểu rõ quyền của mình để tránh bị bất lợi khi kết quả thực nghiệm được dùng làm căn cứ giải quyết vụ án. Nếu quý khách đang có tình tiết vụ án cần được thực nghiệm điều tra làm rõ hoặc nghi ngờ hoạt động thực nghiệm đã diễn ra không đúng thủ tục, Luật Long Phan PMT sẵn sàng hỗ trợ đánh giá hồ sơ và tư vấn phương án bảo vệ quyền lợi qua hotline 1900636387.

Tags: biên bản thực nghiệm điều tra, chứng cứ trong tố tụng hình sự, Điều tra viên, điều tra vụ án hình sự, giá trị pháp lý của thực nghiệm điều tra, Thu thập chứng cứ, thực nghiệm điều tra, trình tự thực nghiệm điều tra, vai trò của luật sư bào chữa, vi phạm thủ tục tố tụng hình sự