Bị cáo có thai: Quy định pháp luật và hướng xử lý toàn diện

Bị cáo có thai được pháp luật hình sự Việt Nam áp dụng nhiều chính sách khoan hồng: không tạm giam, được xem là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, hoãn chấp hành hình phạt tù và không bị thi hành án tử hình. Luật Long Phan PMT nhận thấy nhiều gia đình bị can, bị cáo lúng túng vì không nắm rõ quyền lợi này khi tham gia thủ tục tố tụng hình sự, dẫn đến bỏ lỡ thời điểm cung cấp hồ sơ chứng minh thai kỳ. Bài viết phân tích căn cứ pháp lý và hướng xử lý cụ thể cho từng giai đoạn.

Bị cáo có thai được pháp luật hình sự xử lý như thế nào?

Một phụ nữ bị khởi tố về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, sau đó phát hiện mình đang mang thai trong giai đoạn điều tra. Gia đình lo ngại người này có thể bị tạm giam và phải sinh con trong cơ sở giam giữ, đồng thời không biết việc mang thai sau thời điểm khởi tố có được xem xét là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự hay không. Đây là tình huống cần phân biệt rõ giữa các quy định áp dụng trong giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử và thi hành hình phạt.

Pháp luật tố tụng hình sự và pháp luật hình sự có những quy định riêng liên quan đến phụ nữ có thai, từ việc áp dụng biện pháp ngăn chặn, xem xét tình tiết giảm nhẹ khi quyết định hình phạt đến việc hoãn chấp hành hình phạt tù và áp dụng hình phạt tử hình. Những quy định này không loại trừ trách nhiệm hình sự của người phạm tội mà điều chỉnh việc áp dụng các biện pháp tố tụng và hình phạt trong những trường hợp pháp luật quy định.

Bảng dưới đây hệ thống các quy định liên quan theo từng giai đoạn để người bị buộc tội và gia đình có thể xác định quyền, nghĩa vụ và những vấn đề cần lưu ý trong từng trường hợp.

Bị can, bị cáo có thai có bị áp dụng biện pháp tạm giam không?

Về nguyên tắc, bị can, bị cáo là phụ nữ có thai có nơi cư trú và lý lịch rõ ràng sẽ không bị tạm giam mà chuyển sang áp dụng biện pháp ngăn chặn khác. Tuy nhiên, quy định này không loại trừ tuyệt đối việc tạm giam. Khoản 4 Điều 119 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 quy định 04 trường hợp ngoại lệ mà phụ nữ có thai vẫn có thể bị tạm giam.

Nguyên tắc không tạm giam đối với phụ nữ có thai

Theo quy định tại khoản 4 Điều 119 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, đối với bị can, bị cáo là phụ nữ có thai hoặc đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi mà có nơi cư trú và lý lịch rõ ràng thì không tạm giam mà áp dụng biện pháp ngăn chặn khác, trừ các trường hợp luật định. Đây là quy định mang tính nguyên tắc, thể hiện chính sách nhân đạo nhất quán của pháp luật tố tụng hình sự đối với đối tượng đặc biệt này.

Điều kiện tiên quyết để được hưởng chính sách không tạm giam là bị can, bị cáo phải chứng minh được nơi cư trú và lý lịch rõ ràng. Trường hợp bị can, bị cáo có thai nhưng không có nơi cư trú ổn định, cơ quan tiến hành tố tụng vẫn có căn cứ để xem xét áp dụng biện pháp tạm giam theo các quy định chung tại Điều 119 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015.

04 trường hợp ngoại lệ vẫn có thể bị tạm giam

Theo các điểm a, b, c, d khoản 4 Điều 119 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, bị can, bị cáo là phụ nữ có thai vẫn có thể bị tạm giam nếu thuộc một trong các trường hợp sau:

• Bỏ trốn và bị bắt theo quyết định truy nã;
• Tiếp tục phạm tội;
• Có hành vi mua chuộc, cưỡng ép, xúi giục người khác khai báo gian dối, cung cấp tài liệu sai sự thật; tiêu hủy, giả mạo chứng cứ, tài liệu, đồ vật của vụ án; tẩu tán tài sản liên quan đến vụ án; đe dọa, khống chế, trả thù người làm chứng, bị hại, người tố giác tội phạm hoặc người thân thích của những người này;
• Bị can, bị cáo về tội xâm phạm an ninh quốc gia và có đủ căn cứ xác định rằng nếu không tạm giam thì sẽ gây nguy hại đến an ninh quốc gia.

Đối với trường hợp bỏ trốn và bị bắt theo quyết định truy nã, việc người bị buộc tội tự nguyện trình diện sau đó có thể được xem xét trong quá trình giải quyết vụ án, nhưng không làm mất đi căn cứ tạm giam được quy định tại điểm a khoản 4 Điều 119.

Đối với trường hợp tiếp tục phạm tội, cơ quan có thẩm quyền xem xét các tài liệu, tình tiết của vụ án để xác định người bị buộc tội có thuộc trường hợp luật định hay không. Đây là một trong những ngoại lệ khiến tình trạng mang thai không đương nhiên loại trừ khả năng bị tạm giam.

Đối với trường hợp có hành vi tác động đến lời khai, chứng cứ, tài sản hoặc người tham gia tố tụng, bị can, bị cáo và người thân cần tránh mọi hành vi có thể bị xem là mua chuộc, cưỡng ép, xúi giục khai báo gian dối, tiêu hủy hoặc giả mạo chứng cứ, tẩu tán tài sản, đe dọa, khống chế hoặc trả thù người làm chứng, bị hại, người tố giác tội phạm và người thân thích của những người này.

Đối với tội xâm phạm an ninh quốc gia, phụ nữ có thai vẫn có thể bị tạm giam nếu có đủ căn cứ xác định rằng việc không tạm giam sẽ gây nguy hại đến an ninh quốc gia.

Biện pháp ngăn chặn thay thế được áp dụng

Khi không thuộc trường hợp ngoại lệ nêu trên, bị can, bị cáo có thai sẽ được áp dụng một trong các biện pháp ngăn chặn thay thế tạm giam theo quy định tại Chương VII Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, gồm: bảo lĩnh theo Điều 121, đặt tiền để bảo đảm theo Điều 122, và cấm đi khỏi nơi cư trú theo Điều 123 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 sửa đổi bổ sung 2025. Việc lựa chọn biện pháp cụ thể được quyết định căn cứ vào tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi và nhân thân của bị can, bị cáo theo quy định của pháp luật.

Bị cáo có thai có được xem là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự không?

Có. Người phạm tội là phụ nữ có thai được pháp luật ghi nhận là một tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, áp dụng cho cả trường hợp mang thai tại thời điểm phạm tội và trường hợp mang thai phát sinh trong quá trình truy cứu trách nhiệm hình sự.

Căn cứ áp dụng tình tiết giảm nhẹ

Theo quy định tại điểm n khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự 2015, “người phạm tội là phụ nữ có thai” là một trong các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Tòa án nhân dân tối cao đã làm rõ phạm vi áp dụng tình tiết này tại tiết 9 mục I Công văn 212/TANDTC-PC ngày 13/9/2019: quy định tại điểm n khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự 2015 không phân biệt người phạm tội là phụ nữ có thai tại thời điểm phạm tội hay trong quá trình truy cứu trách nhiệm hình sự; do đó, trường hợp sau khi bị khởi tố bị cáo mới mang thai thì Tòa án vẫn áp dụng tình tiết giảm nhẹ này đối với bị cáo.

Trên thực tế, thời điểm mang thai không làm thay đổi việc áp dụng tình tiết giảm nhẹ, miễn là tại thời điểm Tòa án xét xử, bị cáo đang trong tình trạng mang thai và có tài liệu, chứng cứ y tế chứng minh.

Mức độ giảm nhẹ phụ thuộc vào điều gì trên thực tế

Pháp luật không quy định một tỷ lệ giảm hình phạt cố định đối với trường hợp bị cáo là phụ nữ có thai. Tình trạng mang thai được quy định là một tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự tại điểm n khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự 2015. Khi quyết định hình phạt, Hội đồng xét xử xem xét tình tiết này cùng với các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ khác, tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, nhân thân của bị cáo và các yếu tố khác có ý nghĩa đối với việc quyết định hình phạt.

Nếu bị cáo có ít nhất hai tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự thuộc khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự và đáp ứng các điều kiện quy định tại Điều 54, Hội đồng xét xử có thể quyết định hình phạt dưới mức thấp nhất của khung hình phạt được áp dụng. Tuy nhiên, việc có hai hoặc nhiều tình tiết giảm nhẹ không đồng nghĩa với việc bị cáo đương nhiên được áp dụng hình phạt dưới mức thấp nhất của khung.

Nên chuẩn bị đầy đủ hồ sơ y tế chứng minh thai kỳ (sổ khám thai, kết quả siêu âm, giấy xác nhận của cơ sở y tế có thẩm quyền) và nộp cho Tòa án trước hoặc ngay tại phiên tòa xét xử sơ thẩm, vì đây là căn cứ trực tiếp để Hội đồng xét xử ghi nhận tình tiết giảm nhẹ vào bản án.

Bị cáo có thai bị tuyên phạt tù có phải đi tù ngay không?

Không nhất thiết. Bị cáo có thai bị tuyên phạt tù có thể được hoãn chấp hành hình phạt tù cho đến khi con đủ 36 tháng tuổi, nếu đáp ứng điều kiện luật định và được Chánh án Tòa án có thẩm quyền ra quyết định hoãn theo đúng thủ tục.

Điều kiện hoãn chấp hành hình phạt tù đối với phụ nữ có thai

Theo quy định tại điểm b khoản 1 Điều 67 Bộ luật Hình sự 2015, người bị xử phạt tù là phụ nữ có thai hoặc đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi có thể được hoãn chấp hành hình phạt tù cho đến khi con đủ 36 tháng tuổi. Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã hướng dẫn chi tiết điều kiện áp dụng quy định này tại Điều 7 Nghị quyết 03/2024/NQ-HĐTP, cụ thể:

• Phụ nữ có thai không phân biệt họ cố tình có thai và sinh con liên tục để trốn tránh nghĩa vụ thi hành án phạt tù hay không hoặc phụ nữ đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi không phân biệt là con đẻ hay con nuôi thì có thể được hoãn chấp hành hình phạt tù cho đến khi con đủ 36 tháng tuổi.
• Có nơi cư trú rõ ràng.
• Sau khi bị xử phạt tù không có hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng, không có căn cứ cho rằng họ bỏ trốn.

Ngoài ra, một số trường hợp mặc dù không đảm bảo cả 3 điều kiện nhưng phụ nữ có thai hoặc nuôi con dưới 36 tháng tuổi nhưng rơi vào hoàn cảnh đặc biệt thì Toà án vẫn có thể xem xét cho hoãn chấp hành hình phạt.

Cần lưu ý rằng việc hoãn chấp hành hình phạt tù không phải là đương nhiên chỉ vì bị cáo đang mang thai, mà vẫn thuộc thẩm quyền xem xét, quyết định của Chánh án Tòa án đã ra quyết định thi hành án dựa trên hồ sơ, chứng cứ cụ thể của từng vụ việc; do đó, hồ sơ đề nghị hoãn càng đầy đủ, rõ ràng thì khả năng được chấp thuận càng cao.

Thời gian được hoãn chấp hành hình phạt tù

Đối với trường hợp phụ nữ có thai, thời gian hoãn có thể kéo dài đến khi con đủ 36 tháng tuổi. Điều 7 Nghị quyết 03/2024/NQ-HĐTP quy định thời hạn hoãn đối với các trường hợp thuộc điểm b, c, d khoản 1 Điều 67 được tính từ ngày Tòa án ban hành quyết định cho đến khi kết thúc thời hạn hoãn mà Tòa án quyết định.

Nếu trong thời gian được hoãn, người được hoãn lại có thai hoặc tiếp tục nuôi con dưới 36 tháng tuổi thì Tòa án có thể quyết định cho tiếp tục hoãn đến khi người con sau cùng đủ 36 tháng tuổi theo hướng dẫn tại Điều 7 Nghị quyết 03/2024/NQ-HĐTP.

Thủ tục xin hoãn chấp hành hình phạt tù

Theo quy định tại Điều 18 Luật Thi hành án hình sự 2025, thủ tục xin hoãn chấp hành hình phạt tù đối với người đang được tại ngoại được thực hiện qua các bước sau:

1. Người bị kết án, hoặc Viện kiểm sát cùng cấp, hoặc cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện nơi người chấp hành án cư trú lập đơn hoặc văn bản đề nghị hoãn chấp hành án phạt tù, kèm theo giấy tờ chứng minh thai kỳ.
2. Gửi đơn hoặc văn bản đề nghị đến Tòa án đã ra quyết định thi hành án, kèm đầy đủ tài liệu, chứng cứ có liên quan.
3. Trong thời hạn 07 ngày kể từ ngày nhận được đơn hoặc văn bản đề nghị, Chánh án Tòa án đã ra quyết định thi hành án phải xem xét, ra quyết định hoãn chấp hành án phạt tù. Trường hợp không đồng ý hoãn, Chánh án Tòa án phải có văn bản trả lời nêu rõ lý do và thông báo cho Viện kiểm sát cùng cấp.
4. Gửi quyết định hoãn chấp hành án phạt tù cho người được hoãn chấp hành, Viện kiểm sát cùng cấp, cơ quan thi hành án và các cơ quan liên quan.

Hậu quả nếu phạm tội mới trong thời gian được hoãn

Theo khoản 2 Điều 67 Bộ luật Hình sự 2015, trong thời gian được hoãn chấp hành hình phạt tù mà người được hoãn thực hiện hành vi phạm tội mới, Tòa án buộc người đó phải chấp hành hình phạt tù đã được hoãn và tổng hợp với hình phạt của bản án mới theo quy định tại Điều 56 Bộ luật Hình sự 2015.

Việc được hoãn chấp hành hình phạt tù vì đang mang thai hoặc đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi không loại trừ trách nhiệm hình sự đối với hành vi phạm tội mới. Do đó, người được hoãn cần tiếp tục tuân thủ pháp luật trong thời gian hoãn; nếu phát sinh hành vi phạm tội mới, ngoài hậu quả liên quan đến việc chấp hành hình phạt tù đã được hoãn, người này còn phải chịu trách nhiệm hình sự đối với tội phạm mới theo quy định.

Đồng thời, người này có thể bị áp dụng lại biện pháp tạm giam theo quy định tại khoản 4 Điều 119 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 nếu không còn thuộc diện được miễn trừ.

Trường hợp đặc biệt: Bị cáo có thai trong vụ án có khung hình phạt tử hình

Đối với vụ án mà tội danh bị truy cứu có khung hình phạt tử hình, tình trạng mang thai của người phạm tội có ý nghĩa đặc biệt trong việc áp dụng và thi hành hình phạt. Pháp luật hình sự phân biệt rõ hai trường hợp: không áp dụng hình phạt tử hình khi xét xử và không thi hành án tử hình đối với người đã bị kết án tử hình.

Không áp dụng hình phạt tử hình khi xét xử

Theo khoản 2 Điều 40 Bộ luật Hình sự 2015, không áp dụng hình phạt tử hình đối với người dưới 18 tuổi khi phạm tội, phụ nữ có thai, phụ nữ đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi hoặc người đủ 75 tuổi trở lên khi phạm tội hoặc khi xét xử. 

Do đó, nếu tại thời điểm xét xử bị cáo là phụ nữ có thai thì Tòa án không được áp dụng hình phạt tử hình, kể cả trường hợp tội danh mà bị cáo bị xét xử có khung hình phạt có mức cao nhất là tử hình.

Tuy nhiên, không nên hiểu rằng Tòa án trong mọi trường hợp phải chuyển hình phạt tử hình thành tù chung thân. Khoản 2 Điều 40 chỉ loại trừ việc áp dụng hình phạt tử hình; hình phạt cụ thể được quyết định trên cơ sở khung hình phạt của điều luật tương ứng và các quy định khác của Bộ luật Hình sự về quyết định hình phạt.

Không thi hành án tử hình nếu phát hiện có thai sau khi bản án có hiệu lực

Trường hợp người bị kết án tử hình chỉ được phát hiện có thai sau khi bản án đã có hiệu lực thì pháp luật vẫn có cơ chế bảo vệ. Theo điểm a khoản 3 Điều 40 Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi bổ sung 2025, không thi hành án tử hình đối với phụ nữ có thai hoặc phụ nữ đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi. 

Theo khoản 4 Điều 40 Bộ luật Hình sự, trường hợp thuộc khoản 3 Điều này thì hình phạt tử hình được chuyển thành tù chung thân. Như vậy, nếu người đã bị kết án tử hình được xác định thuộc trường hợp phụ nữ có thai thì không tiếp tục thi hành án tử hình và hình phạt được chuyển thành tù chung thân.

Vì vậy, khi phát hiện người bị kết án tử hình đang mang thai, cần kịp thời thông báo cho cơ sở giam giữ và cơ quan có thẩm quyền, đồng thời cung cấp tài liệu y tế cần thiết để tình trạng mang thai được kiểm tra, xác minh và xử lý theo đúng quy định. Việc này đặc biệt quan trọng khi người bị kết án đang trong quá trình chuẩn bị thi hành án.

Kinh nghiệm thực tế khi bảo vệ bị can, bị cáo có thai tại Long Phan PMT

Trong quá trình bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho bị can, bị cáo là phụ nữ có thai, việc chứng minh và thông báo kịp thời tình trạng mang thai là vấn đề cần được chú trọng. Gia đình không nên chỉ cung cấp thông tin về việc mang thai bằng lời trình bày hoặc các tài liệu khó xác định giá trị chứng minh, mà nên chủ động chuẩn bị hồ sơ y tế do cơ sở khám bệnh, chữa bệnh cấp để cơ quan tiến hành tố tụng có cơ sở xem xét.

Trong thực tế xử lý các vụ việc tương tự, việc nộp hồ sơ chứng minh thai kỳ quá muộn, đặc biệt là chờ đến sát ngày xét xử mới nộp, khiến Hội đồng xét xử không đủ thời gian xác minh và có thể không kịp ghi nhận tình tiết giảm nhẹ vào bản án. Long Phan PMT thường khuyến nghị khách hàng chủ động lập hồ sơ y tế và gửi văn bản thông báo cho cơ quan điều tra hoặc Tòa án ngay khi xác định mang thai, không chờ đến khi vụ án chuyển sang giai đoạn tiếp theo.

Một điểm khác cũng thường bị bỏ sót là việc phối hợp giữa gia đình và luật sư ngay từ giai đoạn điều tra để theo dõi sát các căn cứ có thể phát sinh thêm lý do tạm giam, như tiếp tục phạm tội hoặc tiếp xúc với người làm chứng; nhiều trường hợp bị cáo được tại ngoại theo diện phụ nữ có thai nhưng lại bị áp dụng lại biện pháp tạm giam chỉ vì vi phạm nghĩa vụ cam đoan trong thời gian được cấm đi khỏi nơi cư trú hoặc bảo lĩnh.

Rủi ro và lưu ý khi bị can, bị cáo có thai trong quá trình tố tụng

Bên cạnh những chính sách bảo vệ và khoan hồng dành cho bị can, bị cáo có thai, quá trình tố tụng vẫn tiềm ẩn một số rủi ro pháp lý cần đặc biệt lưu ý. Việc chuẩn bị đầy đủ tài liệu chứng minh tình trạng thai kỳ, theo dõi thời hạn hoãn chấp hành hình phạt và tuân thủ các nghĩa vụ trong thời gian được hoãn sẽ giúp hạn chế những bất lợi có thể phát sinh.

Rủi ro không chứng minh được thai kỳ đúng thời điểm

Khi tình trạng mang thai có ý nghĩa đối với việc áp dụng quy định pháp luật, người bị buộc tội hoặc gia đình nên chủ động chuẩn bị tài liệu y tế phù hợp do cơ sở khám bệnh, chữa bệnh cấp để chứng minh tình trạng này. Tùy từng trường hợp, tài liệu có thể thể hiện kết quả khám, siêu âm hoặc thông tin y tế liên quan đến thai kỳ.

Vấn đề quan trọng là tài liệu cung cấp phải có cơ sở để cơ quan tiến hành tố tụng hoặc cơ quan có thẩm quyền xác định tình trạng mang thai. Việc thông báo và cung cấp tài liệu sớm cũng giúp cơ quan có thẩm quyền kịp thời xem xét các quy định có liên quan.

Lưu ý khi thời hạn hoãn kết thúc (con đủ 36 tháng tuổi)

Đối với trường hợp hoãn chấp hành hình phạt tù do phụ nữ có thai hoặc đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi, thời gian hoãn có thể kéo dài đến khi con đủ 36 tháng tuổi theo Điều 67 Bộ luật Hình sự 2015. Người được hoãn và gia đình nên chủ động theo dõi thời điểm kết thúc thời hạn hoãn để chuẩn bị việc chấp hành án.

Người được hoãn cần tuân thủ các yêu cầu quản lý trong thời gian hoãn, trong đó có việc không tự ý đi khỏi nơi cư trú nếu chưa được cơ quan có thẩm quyền cho phép và phải có mặt khi được triệu tập. Việc chủ động theo dõi thời hạn hoãn giúp người chấp hành án và gia đình chuẩn bị các điều kiện cần thiết khi thời gian hoãn kết thúc.

Câu hỏi thường gặp về bị cáo có thai: Quy định pháp luật và hướng xử lý toàn diện

Dưới đây là một số câu hỏi khách hàng thường đặt ra khi có người thân là bị can, bị cáo có thai trong vụ án hình sự. Các câu trả lời dựa trên quy định của Bộ luật Hình sự 2015, Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 và văn bản hướng dẫn thi hành liên quan.

Kết luận

Bị cáo có thai được pháp luật hình sự Việt Nam bảo vệ bằng một hệ thống chính sách khoan hồng xuyên suốt từ giai đoạn áp dụng biện pháp ngăn chặn, lượng hình, đến thi hành án, nhưng việc được hưởng đầy đủ các chính sách này phụ thuộc rất nhiều vào việc chứng minh thai kỳ đúng thời điểm và đúng thủ tục. Luật Long Phan PMT sẵn sàng hỗ trợ bị can, bị cáo có thai và gia đình rà soát hồ sơ, chuẩn bị chứng cứ và tham gia bào chữa để bảo vệ tối đa quyền lợi hợp pháp. Quý khách cần tư vấn cụ thể có thể liên hệ hotline 1900636387 để được hỗ trợ kịp thời. Nếu bạn cần rà soát hồ sơ, hướng dẫn chuẩn bị tài liệu chứng minh thai kỳ và tư vấn phương án bảo vệ quyền lợi phù hợp với từng giai đoạn tố tụng, tham khảo ngay: Dịch vụ luật sư hình sự.

Tags: án tử hình phụ nữ có thai, chứng minh thai kỳ, Hoãn chấp hành án phạt tù, hoãn chấp hành hình phạt tù, khởi tố vụ án hình sự, không tạm giam phụ nữ có thai, không thi hành án tử hình, luật hình sự Việt Nam, người bào chữa, phụ nữ có thai phạm tội, phụ nữ mang thai bị phạt tù, quyền lợi bị cáo có thai, thủ tục hoãn chấp hành hình phạt tù, Tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, Tố tụng hình sự