Hướng dẫn thủ tục tố tụng hình sự đối với người chưa thành niên

Thủ tục tố tụng hình sự đối với người chưa thành niên từ ngày 01/01/2026 được thực hiện theo một khung pháp lý riêng, tách biệt với quy trình áp dụng cho người trưởng thành. Luật Long Phan PMT nhận thấy đây là mối quan tâm hàng đầu của nhiều gia đình khi có con em bị tố giác, bị giữ khẩn cấp hoặc bị khởi tố, bởi các quy định về thủ tục tố tụng hình sự vừa mới, vừa có nhiều điểm khác biệt căn bản so với Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 áp dụng cho người thành niên. Bài viết dưới đây phân tích nguyên tắc tiến hành tố tụng, các biện pháp ngăn chặn, biện pháp xử lý chuyển hướng và thủ tục xét xử thân thiện dành cho người chưa thành niên.

Thủ tục tố tụng hình sự đối với người chưa thành niên là gì?

Thủ tục tố tụng hình sự đối với người chưa thành niên là toàn bộ trình tự giải quyết vụ việc, vụ án hình sự có sự tham gia của người dưới 18 tuổi, thiết kế theo hướng phù hợp tâm lý, lứa tuổi và khả năng nhận thức của họ. Quy trình này áp dụng song song với Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 nhưng có nhiều điểm đặc thù về thời hạn, biện pháp ngăn chặn và cách thức tiến hành.

Hiện nay, thủ tục tố tụng hình sự đối với người chưa thành niên được thực hiện theo Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024, Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, Bộ luật Hình sự và các quy định pháp luật có liên quan. Trong đó, Luật Tư pháp người chưa thành niên quy định những nguyên tắc và thủ tục đặc thù về sự tham gia của người đại diện, quyền bào chữa, biện pháp ngăn chặn và cách thức giải quyết vụ việc, vụ án có người chưa thành niên tham gia.

Đối tượng áp dụng thủ tục tố tụng dành cho người chưa thành niên

Theo Điều 1 và Điều 3 Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024, thủ tục tố tụng đặc thù được áp dụng đối với người chưa thành niên tham gia tố tụng với các tư cách được Luật quy định, bao gồm:

• Người bị tố giác, người bị kiến nghị khởi tố;
• Người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp;
• Người bị buộc tội, gồm người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi;
• Bị hại và người làm chứng dưới 18 tuổi.

Ngoài ra, Luật còn điều chỉnh các vấn đề liên quan đến xử lý chuyển hướng, thi hành án phạt tù và tái hòa nhập cộng đồng đối với người chưa thành niên theo phạm vi điều chỉnh tương ứng.

Mối quan hệ giữa Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 và Bộ luật Tố tụng hình sự 2015

Theo Điều 2 Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024, việc tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm, khởi tố và giải quyết vụ án hình sự đối với người chưa thành niên được thực hiện theo Luật này và các quy định có liên quan của Bộ luật Hình sự, Bộ luật Tố tụng hình sự, Luật Thi hành án hình sự và các luật khác không trái với Luật Tư pháp người chưa thành niên.

Như vậy, Luật Tư pháp người chưa thành niên không thay thế toàn bộ Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 mà thiết lập các quy định đặc thù dành cho người chưa thành niên. Khi giải quyết vụ việc, vụ án cụ thể, cơ quan có thẩm quyền phải áp dụng đồng thời các quy định có liên quan, bảo đảm tuân thủ thủ tục chung và những yêu cầu riêng nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên.

Nguyên tắc tiến hành tố tụng đối với người chưa thành niên

Việc tiến hành tố tụng đối với người chưa thành niên phải tuân thủ đồng thời nhiều nguyên tắc đặc thù, khác biệt căn bản so với người trưởng thành, xoay quanh ba trụ cột: bảo đảm lợi ích tốt nhất, thủ tục thân thiện và hạn chế tối đa biện pháp cưỡng chế. Các nguyên tắc này chi phối toàn bộ cách thức cơ quan tiến hành tố tụng tương tác với người chưa thành niên trong suốt vụ việc.

Nhóm nguyên tắc này được quy định tập trung tại Chương II Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 và có giá trị áp dụng bắt buộc ở mọi giai đoạn, từ tiếp nhận nguồn tin đến thi hành án.

Nguyên tắc thân thiện, vì lợi ích tốt nhất và quyền được thông tin

Theo Điều 5 và Điều 6 Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024, việc xử lý người chưa thành niên phải bảo đảm lợi ích tốt nhất của họ; thủ tục tố tụng phải được tiến hành theo hướng thân thiện, phù hợp với tâm lý, lứa tuổi, mức độ trưởng thành và khả năng nhận thức của người chưa thành niên.

Bên cạnh đó, Điều 8 quy định người chưa thành niên có quyền được thông tin đầy đủ, kịp thời bằng ngôn từ đơn giản, thân thiện, dễ hiểu về những nội dung liên quan đến việc giải quyết vụ việc, vụ án. Điều 10 yêu cầu giải quyết vụ việc, vụ án có người chưa thành niên nhanh nhất có thể, hạn chế việc gia hạn và ưu tiên áp dụng thủ tục rút gọn theo quy định.

Những quy định này nhằm giúp người chưa thành niên hiểu được quyền, nghĩa vụ và diễn biến tố tụng, đồng thời hạn chế việc kéo dài quá trình giải quyết gây ảnh hưởng đến tâm lý, việc học tập và quá trình phát triển của họ.

Bắt buộc có người bào chữa, được trợ giúp pháp lý và phiên dịch miễn phí

Theo Điều 14 Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024, người chưa thành niên là người bị buộc tội phải có người bào chữa. Cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng có trách nhiệm thông báo, giải thích và bảo đảm để người chưa thành niên thực hiện đầy đủ quyền bào chữa theo quy định pháp luật.

Ngoài ra, người chưa thành niên khi tham gia tố tụng hình sự được trợ giúp pháp lý và phiên dịch miễn phí. Việc bảo đảm các quyền này giúp người chưa thành niên hiểu rõ nội dung vụ việc, trình bày ý kiến, thực hiện quyền tự bào chữa và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình trong quá trình tố tụng.

Hạn chế tối đa biện pháp ngăn chặn, cưỡng chế và giữ bí mật thông tin

Theo Điều 15 Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024, các biện pháp ngăn chặn, biện pháp cưỡng chế chỉ được áp dụng đối với người chưa thành niên trong trường hợp thật cần thiết. Biện pháp tạm giữ, tạm giam chỉ được áp dụng khi có căn cứ cho rằng việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn khác không hiệu quả.

Đồng thời, Điều 13 Luật này quy định bí mật cá nhân của người chưa thành niên phải được tôn trọng, bảo vệ trong suốt quá trình tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, xử lý chuyển hướng, thi hành án và tái hòa nhập cộng đồng. Đối với những trường hợp luật định, Tòa án phải xét xử kín hoặc áp dụng biện pháp bảo vệ phù hợp.

Đồng thời, theo Điều 134 Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024, thông tin liên quan đến hành vi phạm tội của người chưa thành niên thuộc các trường hợp luật định không được công khai, trừ trường hợp người đó bị truy nã theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền. Tài liệu, chứng cứ và thông tin liên quan đến nhân thân, hành vi phạm tội của họ chỉ được sử dụng để giải quyết vụ việc, vụ án, nghiêm cấm sử dụng vào mục đích khác. Trong trường hợp đặc biệt cần bảo vệ người chưa thành niên, Tòa án có thể xét xử kín nhưng phải tuyên công khai phần quyết định của bản án.

Thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên là người bị buộc tội

Quy trình điều tra, truy tố, xét xử người chưa thành niên là người bị buộc tội rút gọn về thời hạn và bổ sung nhiều yêu cầu xác minh riêng so với người trưởng thành. Đây là phần quy trình mà gia đình có con bị khởi tố cần nắm rõ nhất để theo dõi tiến độ giải quyết vụ án.

Ba nội dung cốt lõi của quy trình này gồm: những vấn đề bắt buộc phải xác định, thời hạn tố tụng và sự tham gia của người đại diện, tổ chức xã hội.

Những vấn đề bắt buộc phải xác định khi tiến hành tố tụng

Theo Điều 128 Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024, khi tiến hành tố tụng đối với người chưa thành niên là người bị buộc tội, cơ quan có thẩm quyền phải xác định:

• Tuổi, mức độ phát triển về thể chất và tinh thần, mức độ nhận thức về hành vi phạm tội của người chưa thành niên;
• Điều kiện sinh sống và giáo dục;
• Có hay không có người thành niên xúi giục;
• Nguyên nhân, điều kiện và hoàn cảnh phạm tội.

Việc xác minh đầy đủ các vấn đề này giúp cơ quan có thẩm quyền đánh giá toàn diện đặc điểm cá nhân, hoàn cảnh và nguyên nhân dẫn đến hành vi phạm tội. Đây là những căn cứ quan trọng để xem xét trách nhiệm hình sự, lựa chọn biện pháp xử lý phù hợp và đánh giá khả năng áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng theo quy định pháp luật.

Thời hạn điều tra, truy tố, xét xử được rút ngắn

Theo khoản 1 Điều 129 Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024, thời hạn điều tra, thời hạn quyết định việc truy tố, thời hạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm và thời hạn chuẩn bị xét xử phúc thẩm đối với vụ án có người chưa thành niên là người bị buộc tội không quá một phần hai thời hạn tương ứng theo Bộ luật Tố tụng hình sự.

Sự tham gia bắt buộc của người đại diện và tổ chức trong quá trình tố tụng

Theo Điều 132 Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024, người đại diện của người chưa thành niên có các quyền và nghĩa vụ tham gia tố tụng theo quy định của Luật này. Việc bảo đảm sự tham gia của người đại diện nhằm hỗ trợ người chưa thành niên thực hiện quyền, nghĩa vụ tố tụng và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của họ.

Bên cạnh đó, Điều 133 Luật này quy định về sự tham gia của cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan trong quá trình giải quyết vụ việc, vụ án. Tùy trường hợp và yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền, nhà trường, Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam và các cơ quan, tổ chức có liên quan có thể tham gia theo quy định pháp luật khi xét thấy cần thiết.

Áp dụng Luật Tư pháp người chưa thành niên đối với vụ án đang giải quyết trước ngày 01/01/2026

Đối với vụ việc, vụ án có người chưa thành niên liên quan được giải quyết trước thời điểm Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024 có hiệu lực, cần xác định quy định chuyển tiếp áp dụng từ ngày 01/01/2026. Việc áp dụng luật mới không phụ thuộc duy nhất vào thời điểm hành vi phạm tội xảy ra mà còn phụ thuộc vào tình trạng giải quyết vụ việc, vụ án và các ngoại lệ được quy định tại Điều 179 của Luật này.

Nguyên tắc chuyển tiếp đối với vụ án đang điều tra, truy tố, xét xử

Theo điểm a khoản 1 Điều 179 Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024, kể từ ngày 01/01/2026, đối với vụ việc, vụ án đang trong quá trình giải quyết nguồn tin về tội phạm, khởi tố, điều tra, truy tố hoặc xét xử sơ thẩm mà chưa kết thúc thì áp dụng quy định của Luật này để giải quyết.

Tuy nhiên, thời hạn điều tra, thời hạn quyết định việc truy tố, thời hạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm, thời hạn tạm giữ, thời hạn tạm giam và việc tách vụ án vẫn thực hiện theo Bộ luật Tố tụng hình sự theo quy định chuyển tiếp.

Theo khoản 2 và khoản 3 Điều 179 Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024, các quy định có lợi cho người phạm tội về xử lý chuyển hướng, hình phạt, án treo, hoãn chấp hành hình phạt tù, tha tù trước thời hạn có điều kiện, giảm hình phạt và xóa án tích được áp dụng theo quy định chuyển tiếp của Luật. Trong đó, các quy định có lợi thuộc Chương VI được áp dụng từ ngày Luật được công bố; các quy định thuộc Chương III và Chương VI còn được áp dụng đối với hành vi phạm tội xảy ra trước ngày 01/01/2026 trong những trường hợp quy định tại khoản 3 Điều này.

Cơ chế phối hợp liên ngành khi phát hiện bị can, bị cáo là người chưa thành niên trong vụ án đang thụ lý

Theo khoản 3 Điều 9 Thông tư liên tịch số 12/2025/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-BCA-BQP ngày 18/12/2025 và hướng dẫn tại Công văn số 92/TANDTC-PC ngày 12/02/2026 của Tòa án nhân dân tối cao, nếu vụ án được khởi tố từ ngày 01/01/2026, Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát xác định không có bị can, bị cáo là người chưa thành niên nhưng sau khi thụ lý vụ án, Tòa án phát hiện có người chưa thành niên là bị can, bị cáo thì Tòa án ra quyết định trả hồ sơ để điều tra bổ sung theo quy định.

Riêng về thời hạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm và thời hạn tạm giam, Công văn số 92/TANDTC-PC hướng dẫn:

• Vụ án đã được Tòa án thụ lý trước ngày 01/01/2026: thời hạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm và thời hạn tạm giam thực hiện theo Bộ luật Tố tụng hình sự.
• Vụ án được Tòa án thụ lý sau ngày 01/01/2026: việc tiếp tục áp dụng biện pháp tạm giam và thời hạn tạm giam phải tuân thủ hướng dẫn tại Công văn số 92/TANDTC-PC và Điều 138 Luật Tư pháp người chưa thành niên.
• Trường hợp người chưa thành niên đang bị tạm giam theo Bộ luật Tố tụng hình sự nhưng đến ngày 01/01/2026 thuộc trường hợp không bị tạm giam theo Điều 138 Luật Tư pháp người chưa thành niên, Tòa án phải hủy bỏ biện pháp tạm giam hoặc thay thế bằng biện pháp ngăn chặn khác theo quy định.

Biện pháp ngăn chặn, biện pháp cưỡng chế đối với người chưa thành niên

Một trong những vấn đề gia đình quan tâm khi người chưa thành niên bị điều tra hình sự là khả năng bị giữ, tạm giữ hoặc tạm giam. Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024 đặt ra nguyên tắc hạn chế tối đa việc áp dụng biện pháp ngăn chặn, biện pháp cưỡng chế và ưu tiên biện pháp ít hạn chế quyền tự do hơn khi đáp ứng điều kiện luật định.

Các biện pháp ngăn chặn, cưỡng chế được áp dụng

Theo Điều 135 Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024, các biện pháp ngăn chặn gồm:

• Giữ người trong trường hợp khẩn cấp;
• Bắt người theo các trường hợp quy định tại Bộ luật Tố tụng hình sự;
• Tạm giữ, tạm giam;
• Giám sát điện tử;
• Giám sát bởi người đại diện;
• Bảo lĩnh;
• Đặt tiền để bảo đảm;
• Cấm đi khỏi nơi cư trú;
• Tạm hoãn xuất cảnh.

Các biện pháp cưỡng chế gồm áp giải, dẫn giải, kê biên tài sản và phong tỏa tài khoản.

Trong đó, giám sát điện tử là biện pháp ngăn chặn thay thế tạm giam theo Điều 139; giám sát bởi người đại diện được áp dụng nhằm bảo đảm bị can, bị cáo có mặt theo giấy triệu tập theo Điều 140. Việc áp dụng từng biện pháp phải đáp ứng điều kiện cụ thể của Luật, không mặc nhiên thay thế tạm giữ hoặc tạm giam trong mọi trường hợp.

>>> Xem thêm: Giám sát đối với người bị buộc tội là người dưới 18 tuổi 

Điều kiện áp dụng biện pháp tạm giữ

Theo Điều 137 Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024, điều kiện tạm giữ được xác định theo độ tuổi và loại tội phạm mà người chưa thành niên bị nghi thực hiện:

• Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi có thể bị tạm giữ về tội phạm mà họ phải chịu trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật Hình sự, nếu thuộc trường hợp được áp dụng tạm giữ theo Bộ luật Tố tụng hình sự.
• Người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi có thể bị tạm giữ về tội nghiêm trọng do cố ý, tội rất nghiêm trọng hoặc tội đặc biệt nghiêm trọng; đối với tội nghiêm trọng do vô ý, tội ít nghiêm trọng, chỉ áp dụng khi họ tiếp tục phạm tội hoặc bỏ trốn và bị bắt theo quyết định truy nã.

Thời hạn tạm giữ ban đầu không quá 03 ngày; trường hợp cần thiết có thể gia hạn một lần nhưng không quá 03 ngày và phải được Viện kiểm sát phê chuẩn theo quy định.

Ngoài các điều kiện nêu trên, Điều 15 yêu cầu chỉ áp dụng tạm giữ, tạm giam khi có căn cứ cho rằng các biện pháp ngăn chặn khác không hiệu quả. Cơ quan có thẩm quyền phải thường xuyên rà soát; nếu không còn căn cứ hoặc không còn cần thiết thì phải kịp thời hủy bỏ hoặc thay thế bằng biện pháp khác.

Điều kiện, thời hạn áp dụng biện pháp tạm giam theo nhóm tuổi

Theo Điều 138 Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024, điều kiện tạm giam được phân hóa theo độ tuổi, loại tội phạm và các căn cứ cụ thể liên quan đến nguy cơ bỏ trốn, tiếp tục phạm tội, cản trở việc giải quyết vụ án hoặc vi phạm biện pháp ngăn chặn khác.

Nhóm tuổi	Điều kiện áp dụng tạm giam	Căn cứ pháp lý
Đủ 14 – dưới 16 tuổi	Có thể áp dụng đối với tội rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng khi có ít nhất một căn cứ luật định, như vi phạm biện pháp ngăn chặn khác, không có nơi cư trú rõ ràng, bỏ trốn bị bắt theo quyết định truy nã, tiếp tục phạm tội hoặc cản trở việc giải quyết vụ án.	Khoản 1, 2 Điều 138
Đủ 16 – dưới 18 tuổi	Tội nghiêm trọng do cố ý, tội rất nghiêm trọng, tội đặc biệt nghiêm trọng; hoặc tội nghiêm trọng do vô ý, tội ít nghiêm trọng nếu tiếp tục phạm tội, bỏ trốn bị bắt truy nã	Khoản 3, 4 Điều 138
Thời hạn tạm giam	Không quá một phần hai thời hạn tạm giam tương ứng theo Bộ luật Tố tụng hình sự, trừ trường hợp quy định tại khoản 8 Điều 151.	Khoản 5 Điều 138

(Điều 138 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024)

Gia đình nên đối chiếu ngay bảng trên khi nhận thông báo tạm giữ, tạm giam để đánh giá cơ quan tố tụng đã áp dụng đúng điều kiện theo độ tuổi, loại tội hay chưa, từ đó xác định có căn cứ đề nghị hủy bỏ hoặc thay thế biện pháp ngăn chặn hay không.

Biện pháp xử lý chuyển hướng: hướng giải quyết ưu tiên thay thế truy tố, xét xử

Biện pháp xử lý chuyển hướng là cơ chế đặc thù nhằm giáo dục, giúp người chưa thành niên nhận thức và sửa chữa sai lầm, khắc phục hậu quả do hành vi phạm tội gây ra, đồng thời hạn chế tác động tiêu cực của thủ tục tố tụng hình sự. Nếu đáp ứng đủ điều kiện luật định, người chưa thành niên có thể được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng thay vì tiếp tục giải quyết vụ án theo thủ tục hình sự thông thường.

12 biện pháp xử lý chuyển hướng cụ thể

Theo Điều 36 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024, các biện pháp xử lý chuyển hướng gồm 11 biện pháp áp dụng tại cộng đồng và 01 biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng:

1. Khiển trách.
2. Xin lỗi bị hại.
3. Bồi thường thiệt hại.
4. Giáo dục tại xã, phường, thị trấn.
5. Quản thúc tại gia đình.
6. Hạn chế khung giờ đi lại.
7. Cấm tiếp xúc với người có nguy cơ dẫn đến người chưa thành niên phạm tội mới.
8. Cấm đến địa điểm có nguy cơ dẫn đến người chưa thành niên phạm tội mới.
9. Tham gia chương trình học tập, dạy nghề.
10. Tham gia điều trị hoặc tư vấn tâm lý.
11. Thực hiện công việc phục vụ cộng đồng.
12. Giáo dục tại trường giáo dưỡng.

Điều kiện, thẩm quyền áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng

Biện pháp xử lý chuyển hướng được ưu tiên áp dụng ở tất cả các giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử, theo Điều 11 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024.

Căn cứ Điều 37 và Điều 39 Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024, người chưa thành niên có thể được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng khi đáp ứng các điều kiện sau:

• Thuộc trường hợp được áp dụng: Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phạm tội rất nghiêm trọng; người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi phạm tội rất nghiêm trọng do vô ý, phạm tội nghiêm trọng hoặc ít nghiêm trọng; hoặc người chưa thành niên là đồng phạm có vai trò không đáng kể trong vụ án, với các giới hạn và ngoại lệ theo Điều 37, Điều 38 của Luật này.
• Có chứng cứ xác định hành vi phạm tội: Phải có chứng cứ xác định người chưa thành niên đã thực hiện hành vi phạm tội.
• Thừa nhận hành vi: Người chưa thành niên thừa nhận mình đã thực hiện hành vi phạm tội.
• Đồng ý bằng văn bản: Người chưa thành niên phải đồng ý bằng văn bản về việc xử lý chuyển hướng.

Ngoài ra, theo khoản 5 Điều 35, không áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng nếu tại thời điểm xem xét, người phạm tội đã đủ 18 tuổi. Việc áp dụng còn phải tuân thủ các trường hợp không được áp dụng quy định tại Điều 38 và căn cứ vào tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi, khả năng giáo dục, phục hồi của người chưa thành niên, cũng như sự an toàn của bị hại và cộng đồng.

Trong thực tiễn tư vấn, nhiều gia đình nhầm lẫn “được xử lý chuyển hướng” với “không phải chịu trách nhiệm gì”. Thực chất đây vẫn là một hình thức chịu trách nhiệm pháp lý, có thể kèm nghĩa vụ bồi thường, xin lỗi bị hại hoặc quản thúc tại gia đình trong thời hạn nhất định, và việc vi phạm nghĩa vụ trong thời gian chấp hành có thể dẫn đến hậu quả bất lợi hơn.

Hiệu lực của quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng

Theo Điều 18 Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024, quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng khi đã có hiệu lực pháp luật phải được cơ quan, tổ chức, cá nhân tôn trọng và nghiêm chỉnh chấp hành. Các chủ thể có liên quan có trách nhiệm phối hợp thực hiện quyết định theo nhiệm vụ, quyền hạn của mình.

Vì vậy, gia đình cần theo dõi nội dung quyết định, các nghĩa vụ phải thực hiện và hướng dẫn thi hành của cơ quan có thẩm quyền để bảo đảm người chưa thành niên chấp hành đầy đủ biện pháp xử lý chuyển hướng.

Thủ tục xét xử thân thiện đối với người chưa thành niên

Phiên tòa xét xử người chưa thành niên khác biệt rõ rệt so với phiên tòa hình sự thông thường, từ không gian phòng xử án đến cách thức điều hành của Hội đồng xét xử.

Phòng xử án thân thiện và trang phục người tiến hành tố tụng

Vụ án hình sự có người chưa thành niên phải được xét xử trong phòng xử án thân thiện, bố trí phù hợp với tâm lý và lứa tuổi của người chưa thành niên, theo Điều 151 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024. Khi xét xử, người chưa thành niên không bị còng tay hoặc áp dụng các phương tiện cưỡng chế khác trừ trường hợp thật cần thiết; Thẩm phán chủ tọa phiên tòa mặc trang phục hành chính thay vì trang phục xét xử thông thường, và việc xét hỏi, tranh luận phải được tiến hành bằng ngôn ngữ phù hợp với khả năng nhận thức của người chưa thành niên.

Trường hợp xét xử kín, tuyên án công khai phần quyết định

Theo Điều 13 Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024, Tòa án phải xét xử kín đối với vụ án hình sự có người chưa thành niên bị xâm hại tình dục hoặc trường hợp đặc biệt khác cần bảo vệ người chưa thành niên. Quy định này nhằm bảo vệ bí mật cá nhân, danh dự, nhân phẩm và hạn chế những tác động tiêu cực đến tâm lý của người chưa thành niên.

Bên cạnh đó, khoản 3 Điều 134 của Luật quy định, trong trường hợp đặc biệt cần bảo vệ người chưa thành niên, Tòa án có thể xét xử kín nhưng phải công khai phần quyết định của bản án.

Đây là điểm cân bằng giữa nguyên tắc xét xử công khai của tố tụng hình sự và yêu cầu bảo vệ danh dự, nhân phẩm, tâm lý của người chưa thành niên.

Thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên là bị hại, người làm chứng

Không chỉ người bị buộc tội, người chưa thành niên là bị hại hoặc người làm chứng cũng được pháp luật thiết kế một quy trình tố tụng riêng nhằm hạn chế tối đa sang chấn tâm lý phát sinh từ việc tham gia tố tụng.

Thẩm quyền xét xử: Tòa Gia đình và người chưa thành niên hay Tòa Hình sự

Tòa Gia đình và người chưa thành niên có thẩm quyền xét xử khi bị hại bị tổn thương nghiêm trọng về tâm lý hoặc có hoàn cảnh sống đặc biệt khó khăn cần hỗ trợ, theo Điều 159 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 và Điều 2 Thông tư 14/2025/TT-TANDTC. Nếu không thuộc các trường hợp trên, hoặc vụ án chỉ có người chưa thành niên là người làm chứng, thẩm quyền xét xử thuộc Tòa Hình sự, theo Điều 3 Thông tư 14/2025/TT-TANDTC.

Biện pháp bảo vệ tâm lý khi lấy lời khai, đối chất, tham gia phiên tòa

Việc lấy lời khai, đối chất, nhận dạng, nhận biết giọng nói phải tiến hành trong môi trường bảo đảm an toàn tâm lý, theo Điều 156 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024; Điều 157 yêu cầu hạn chế tối đa tác động tâm lý khi xem xét dấu vết trên thân thể, trưng cầu giám định; Điều 158 quy định hạn chế tiếp xúc giữa bị hại, người làm chứng với bị cáo. Khi triệu tập người làm chứng đến phiên tòa, Tòa án phải bố trí phòng cách ly hoặc khu vực ngăn cách với bị cáo, theo khoản 2 Điều 159 Luật này và Điều 6 Thông tư 14/2025/TT-TANDTC.

Hỗ trợ tài chính cho người chưa thành niên là bị hại có hoàn cảnh khó khăn

Trường hợp bị hại bị xâm phạm tính mạng, sức khỏe cần cứu chữa kịp thời nhưng người có nghĩa vụ bồi thường chưa thể thực hiện ngay (thuộc hộ nghèo, cận nghèo, đã chết hoặc bỏ trốn), Quỹ Bảo trợ trẻ em có thể tạm ứng kinh phí khám, chữa bệnh, theo khoản 3 Điều 160 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 và Nghị định 131/2026/NĐ-CP. Người có nghĩa vụ bồi thường phải hoàn trả lại Quỹ sau đó.

Những vướng mắc gia đình thường gặp khi con em bị điều tra hình sự

Qua các hồ sơ đã tiếp nhận liên quan đến người chưa thành niên bị điều tra hình sự, một số vướng mắc lặp lại ở nhiều gia đình, không phụ thuộc loại tội danh. Thứ nhất, phần lớn gia đình không phân biệt quyền có người bào chữa chỉ định với quyền tự chọn luật sư, nên chấp nhận người bào chữa được chỉ định mà không biết mình có quyền thay đổi. Thứ hai, gia đình thường không lưu giữ đầy đủ văn bản tố tụng đã nhận, khiến việc xác định thời hạn tố tụng và thời hạn khiếu nại gặp khó khăn khi cần đối chiếu sau này.

Một sai lầm phổ biến khác là để con tự khai báo nhiều lần với nội dung không thống nhất trước khi có người bào chữa tham gia, do tâm lý lo sợ hoặc muốn “nói cho xong chuyện”. Trong thực tế xử lý các vụ việc tương tự, sự thiếu nhất quán này thường bị cơ quan tố tụng đánh giá bất lợi về độ tin cậy của người chưa thành niên, dù nguyên nhân thực sự chỉ là tâm lý căng thẳng và chưa được hướng dẫn đầy đủ về quyền yêu cầu có người đại diện, người bào chữa cùng tham gia.

>>> Xem thêm: Người chưa thành niên phạm tội trộm cắp tài sản xử lý thế nào?

Rủi ro pháp lý nếu gia đình không nắm rõ thủ tục tố tụng hình sự đối với người chưa thành niên

Việc không nắm rõ thủ tục tố tụng hình sự đối với người chưa thành niên có thể khiến gia đình bỏ lỡ thời điểm yêu cầu áp dụng biện pháp thay thế tạm giam, dẫn đến con em bị cách ly khỏi gia đình lâu hơn mức cần thiết. Bên cạnh đó, không kịp thời cung cấp thông tin về hoàn cảnh gia đình, điều kiện giáo dục theo Điều 128 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 có thể làm giảm khả năng được xem xét xử lý chuyển hướng thay vì bị truy tố, xét xử.

Một rủi ro khác là gia đình không giám sát chặt việc chấp hành biện pháp xử lý chuyển hướng (quản thúc tại gia đình, hạn chế khung giờ đi lại), khiến người chưa thành niên vi phạm nghĩa vụ và bị chuyển sang hướng xử lý nghiêm khắc hơn. Với vụ án có người chưa thành niên là bị hại, việc gia đình tự ý tiếp xúc, thương lượng với bên bị buộc tội mà không qua đúng trình tự tố tụng cũng có thể ảnh hưởng đến giá trị chứng cứ và quyền được bảo vệ tâm lý của người chưa thành niên.

Câu hỏi thường gặp về thủ tục tố tụng hình sự đối với người chưa thành niên

Dưới đây là các câu hỏi gia đình thường đặt ra về thủ tục tố tụng hình sự đối với người chưa thành niên, trả lời dựa trên Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 và văn bản hướng dẫn liên quan.

1. Con tôi 15 tuổi có thể bị tạm giam không?

Có, nhưng chỉ trong các trường hợp luật định. Theo khoản 1 và khoản 2 Điều 138 Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024, người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi có thể bị tạm giam khi bị buộc tội về tội đặc biệt nghiêm trọng hoặc tội rất nghiêm trọng và thuộc một trong các trường hợp cụ thể như vi phạm biện pháp ngăn chặn khác, không có nơi cư trú rõ ràng, bỏ trốn hoặc có nguy cơ tiếp tục phạm tội.

2. Vụ án của con tôi đã thụ lý từ năm 2025, có bị áp dụng Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 không?

Có. Theo khoản 1 Điều 179, vụ việc, vụ án đang giải quyết mà chưa kết thúc trước ngày 01/01/2026 về nguyên tắc được áp dụng Luật này. Tuy nhiên, thời hạn điều tra, thời hạn quyết định việc truy tố, thời hạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm, thời hạn tạm giữ, tạm giam và việc tách vụ án được thực hiện theo quy định chuyển tiếp của Điều 179 và Bộ luật Tố tụng hình sự.

3. Áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng có đồng nghĩa với việc con tôi không bị coi là phạm tội không?

Không đồng nghĩa. Việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng không làm thay đổi bản chất về mặt pháp lý là con của anh/chị đã thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật Hình sự (tức là đã phạm tội).

Tuy nhiên, ý nghĩa lớn nhất của biện pháp này là con anh/chị sẽ không bị truy cứu trách nhiệm hình sự, không bị đưa ra xét xử tại Tòa án và không bị mang án tích.

4. Con tôi là bị hại trong vụ xâm hại tình dục, phiên tòa có bắt buộc xét xử kín không?

Có. Theo Điều 13 Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024, vụ án hình sự có người chưa thành niên bị xâm hại tình dục phải được xét xử kín.

5. Gia đình bị hại chưa có tiền chữa bệnh cho con, có được hỗ trợ khẩn cấp không?

Có thể được hỗ trợ nếu đáp ứng điều kiện luật định. Theo khoản 3 Điều 160 Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024 và Nghị định 131/2026/NĐ-CP, kinh phí từ Quỹ Bảo trợ trẻ em có thể được tạm ứng để chi trả chi phí khám, chữa bệnh khi người chưa thành niên bị xâm phạm tính mạng, sức khỏe cần cứu chữa kịp thời nhưng người bồi thường chưa thể thực hiện ngay. Mức hỗ trợ, hồ sơ và thủ tục thực hiện theo Nghị định này.

Kết luận

Thủ tục tố tụng hình sự đối với người chưa thành niên đặt ra yêu cầu rất khác so với người trưởng thành, từ nguyên tắc thân thiện, quyền bào chữa bắt buộc, biện pháp ngăn chặn hạn chế đến cơ chế xử lý chuyển hướng ưu tiên. Nắm đúng và vận dụng kịp thời Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 là yếu tố quyết định để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người chưa thành niên, dù họ là người bị buộc tội, bị hại hay người làm chứng. Luật Long Phan PMT sẵn sàng hỗ trợ gia đình rà soát hồ sơ và tư vấn phương án xử lý phù hợp; quý khách cần tư vấn cụ thể có thể liên hệ hotline 1900636387 hoặc tham khảo tại: Luật sư bào chữa khi bị can, bị cáo bị bắt trong vụ án hình sự nắm rõ thủ tục thuê luật sư bào chữa và các công việc của luật sư bào chữa khi thân chủ bị bắt.

Tags: bảo vệ người chưa thành niên trong tố tụng hình sự, bị can bị cáo dưới 18 tuổi, bị hại người chưa thành niên, biện pháp ngăn chặn người chưa thành niên, biện pháp xử lý chuyển hướng, gia đình có con bị điều tra hình sự, luật sư hình sự người chưa thành niên., người bào chữa bắt buộc, người làm chứng dưới 18 tuổi, quyền bào chữa người chưa thành niên, quyền lợi người chưa thành niên trong tố tụng hình sự, tạm giam người chưa thành niên, tạm giữ người chưa thành niên, thủ tục tố tụng đặc thù người chưa thành niên, thủ tục tố tụng hình sự đối với người chưa thành niên, thủ tục xét xử người chưa thành niên, tố tụng hình sự người chưa thành niên, xét xử thân thiện người chưa thành niên