Tranh chấp M&A lựa chọn trọng tài thương mại cần cân nhắc gì?

Tranh chấp M&A lựa chọn trọng tài thương mại cần cân nhắc gì là nội dung trọng yếu trong quản trị rủi ro giao dịch mua bán, sáp nhập doanh nghiệp hiện nay. Các bên tham gia thường đối mặt với những cấu trúc pháp lý phức tạp và giá trị tài sản chuyển nhượng quy mô lớn. Việc xác lập cơ chế tài phán phù hợp giúp bảo vệ lợi ích hợp pháp và duy trì tính bảo mật cho toàn bộ tiến trình đầu tư. Bài viết dưới đây Luật Long Phan  PMT sẽ phân tích chi tiết các yếu tố kỹ thuật khi áp dụng phương thức trọng tài.

M&A là gì?

Giao dịch M&A bao gồm các hoạt động mua bán, sáp nhập doanh nghiệp nhằm kiểm soát hoặc sở hữu một phần hoặc toàn bộ đơn vị kinh tế. Đặc điểm pháp lý cơ bản của loại hình này nằm ở sự chuyển dịch quyền sở hữu vốn góp, cổ phần hoặc tài sản dự án giữa các chủ thể. Quy trình thực hiện đòi hỏi sự tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về doanh nghiệp, đầu tư và cạnh tranh để đảm bảo hiệu lực hợp đồng.

Hợp đồng M&A có đặc thù về giá trị giao dịch lớn và cấu trúc văn kiện phức tạp, đa tầng. Ngoài Hợp đồng mua bán cổ phần (SPA) hoặc Hợp đồng mua bán tài sản (APA), bộ hồ sơ còn bao gồm Hợp đồng cổ đông (SHA), Thỏa thuận ký quỹ (Escrow Agreement), Bảo hiểm trách nhiệm cam kết (W&I Insurance) và Thỏa thuận dịch vụ chuyển tiếp (TSA). Mỗi văn kiện chứa đựng các nghĩa vụ đan xen, tạo ra hệ thống pháp lý liên đới chặt chẽ giữa bên mua và bên bán.

Cơ chế giải quyết tranh chấp đóng vai trò thiết lập hành lang an toàn cho các dòng vốn đầu tư trong và ngoài nước. Trong bối cảnh tranh chấp M&A ngày càng tăng, việc lựa chọn cơ quan tài phán quyết định đến khả năng thu hồi vốn và thực thi quyền lực quản trị. Sự ổn định pháp lý giúp các bên yên tâm triển khai các chiến lược kinh doanh hậu M&A mà không lo ngại sự đình trệ do xung đột kéo dài.

Các tranh chấp M&A thường gặp hiện nay

Hoạt động mua bán và sáp nhập doanh nghiệp (M&A) là giao dịch có cấu trúc phức tạp, giá trị lớn và chịu sự điều chỉnh đồng thời của nhiều lĩnh vực pháp luật như doanh nghiệp, đầu tư, chứng khoán, thuế và cạnh tranh. Do tính chất đa tầng của giao dịch, tranh chấp trong M&A thường không phát sinh ngay tại thời điểm ký kết mà xuất hiện sau giai đoạn hoàn tất (Closing) hoặc trong quá trình vận hành doanh nghiệp sau sáp nhập. Việc nhận diện đúng các nhóm tranh chấp phổ biến giúp các bên chủ động xây dựng cơ chế phòng ngừa rủi ro và lựa chọn phương thức giải quyết phù hợp, đặc biệt là khi cân nhắc áp dụng trọng tài thương mại.

• Đầu tiên, tranh chấp liên quan đến vi phạm hệ thống cam kết và bảo đảm (Representations & Warranties) chiếm tỷ lệ cao nhất trong các vụ kiện M&A. Các sai lệch về tình trạng tài chính, nghĩa vụ thuế, hoặc quyền sở hữu trí tuệ của doanh nghiệp mục tiêu thường chỉ lộ diện sau khi hoàn tất giao dịch (Closing). Khi thông tin cung cấp tại giai đoạn thẩm định (Due Diligence) không chính xác, bên mua thường yêu cầu bồi thường thiệt hại hoặc giảm giá mua tương ứng.
• Thứ hai, các bất đồng về điều chỉnh giá mua (Price Adjustment), thanh toán chậm và điều kiện thanh toán (Earn-out) cũng thường xuyên phát sinh. Cơ chế điều chỉnh giá dựa trên vốn lưu động ròng hoặc nợ ròng tại thời điểm chốt sổ thường dẫn đến xung đột về phương pháp kế toán áp dụng. Tranh chấp M&A trong trường hợp này đòi hỏi sự can thiệp của các chuyên gia tài chính có am hiểu về luật định và tiêu chuẩn báo cáo.
• Thứ ba, xung đột về quản lý điều hành và quyền cổ đông theo SHA thường xảy ra khi các bên không đạt được đồng thuận trong việc bổ nhiệm nhân sự chủ chốt hoặc thực hiện quyền biểu quyết. 
• Thứ tư, các tranh chấp cổ đông như tình huống bế tắc (Deadlock), quyền thoái vốn (Exit rights), hoặc vi phạm nghĩa vụ không cạnh tranh gây ảnh hưởng trực tiếp đến sự vận hành của doanh nghiệp. 
• Cuối cùng, đối với các giao dịch có yếu tố nước ngoài, sự khác biệt về văn hóa pháp lý và hệ thống luật áp dụng làm tăng mức độ phức tạp cho tiến trình thực thi phán quyết.

Có thể thấy, tranh chấp trong giao dịch M&A thường tập trung vào các vấn đề cốt lõi như tính trung thực của thông tin, cơ chế xác định giá mua, quyền quản trị doanh nghiệp và quyền cổ đông sau giao dịch. Đối với các thương vụ có yếu tố nước ngoài, mức độ phức tạp còn gia tăng do sự khác biệt về hệ thống pháp luật và thẩm quyền giải quyết tranh chấp. Vì vậy, việc thiết kế điều khoản giải quyết tranh chấp ngay từ giai đoạn đàm phán hợp đồng – bao gồm lựa chọn trọng tài thương mại, luật áp dụng và địa điểm giải quyết – có ý nghĩa quyết định trong việc bảo đảm hiệu quả thực thi quyền và lợi ích hợp pháp của các bên trong giao dịch M&A.

>>> Xem thêm: Cách xử lý tranh chấp hậu M&A: Kinh nghiệm thực tiễn

Phương thức giải quyết tranh chấp M&A bằng trọng tài thương mại

Ưu điểm nổi bật nhất của trọng tài thương mại là tính bảo mật tuyệt đối, giúp bảo vệ danh tiếng và bí mật kinh doanh của doanh nghiệp. Thủ tục trọng tài linh hoạt, cho phép các bên tự thỏa thuận về ngôn ngữ, địa điểm và thời gian giải quyết tranh chấp nhanh hơn đáng kể so với tố tụng tại Tòa án. Trong tranh chấp M&A, các bên có quyền lựa chọn trọng tài viên có chuyên môn sâu về M&A, tài chính, đầu tư. Đây là lợi thế cạnh tranh cốt lõi. Hơn nữa, phán quyết trọng tài có giá trị chung thẩm, hạn chế kéo dài tranh chấp.

Tuy nhiên, phương thức này vẫn tồn tại những nhược điểm về chi phí khi phí trọng tài thường cao, đặc biệt với các tranh chấp M&A có giá trị lớn, . Phán quyết trọng tài có tính chung thẩm, nghĩa là không có cơ chế kháng cáo hay xét xử phúc thẩm, tạo ra rủi ro nếu có sai sót trong việc đánh giá chứng cứ. Khả năng công nhận và thi hành phán quyết, đặc biệt là phán quyết của trọng tài nước ngoài tại Việt Nam, vẫn là một thách thức pháp lý do quy trình rà soát nghiêm ngặt của Tòa án địa phương.

Hiệu lực của phán quyết phụ thuộc lớn vào tính chuyên nghiệp của Hội đồng trọng tài và sự chặt chẽ của thỏa thuận trọng tài ban đầu. Các bên cần cân nhắc kỹ lưỡng giữa lợi ích về tốc độ và sự bảo mật với rủi ro về chi phí và khả năng thực thi thực tế. Việc sử dụng các quy tắc tố tụng của những trung tâm uy tín như VIAC, SIAC hay ICC có thể giảm thiểu các rủi ro tố tụng không đáng có trong quá trình giải quyết tranh chấp.

Thỏa thuận trọng tài trong giao dịch M&A như thế nào?

Trong các giao dịch M&A, thỏa thuận trọng tài giữ vai trò nền tảng trong việc xác định cơ chế giải quyết tranh chấp giữa các bên. Việc tranh chấp có được giải quyết bằng trọng tài thương mại hay không phụ thuộc hoàn toàn vào sự tồn tại và hiệu lực của thỏa thuận trọng tài. Do đó, việc soạn thảo điều khoản trọng tài trong hợp đồng M&A không chỉ là vấn đề kỹ thuật hợp đồng mà còn mang ý nghĩa quyết định đối với thẩm quyền giải quyết tranh chấp và khả năng thực thi phán quyết sau này.

Theo Điều 16 Luật Trọng tài thương mại 2010, thỏa thuận trọng tài phải được xác lập bằng văn bản. Hình thức văn bản được hiểu theo nghĩa rộng, bao gồm:

• Điều khoản trọng tài trong hợp đồng M&A như SPA (Share Purchase Agreement), SHA (Shareholders’ Agreement);
• Thỏa thuận trọng tài được lập thành văn bản riêng;
• Trao đổi giữa các bên thông qua fax, email, thư điện tử hoặc văn bản có dẫn chiếu đến tài liệu chứa điều khoản trọng tài.

Bên cạnh yêu cầu về hình thức, hiệu lực của thỏa thuận trọng tài còn phụ thuộc vào các điều kiện được quy định tại Điều 18 Luật Trọng tài thương mại 2011. Theo đó thỏa thuận trọng tài có thể bị vô hiệu nếu vi phạm điều cấm của pháp luật, người xác lập không có thẩm quyền hoặc nội dung không rõ ràng, không thể thực hiện. Do vậy, điều khoản trọng tài trong hợp đồng M&A cần quy định cụ thể và đầy đủ các nội dung cơ bản như:

• Xác định rõ trung tâm trọng tài hoặc hình thức trọng tài ad hoc;
• Quy tắc tố tụng trọng tài được áp dụng;
• Luật điều chỉnh hợp đồng và ngôn ngữ trọng tài;
• Số lượng và tiêu chí lựa chọn trọng tài viên, ưu tiên người có chuyên môn về M&A và tài chính doanh nghiệp.

Trong các giao dịch M&A phức hợp, thường tồn tại nhiều văn kiện song song như SPA, SHA, thỏa thuận ký quỹ (Escrow Agreement) hoặc phụ lục sửa đổi. Việc bảo đảm tính thống nhất của điều khoản trọng tài giữa các văn kiện này là yêu cầu quan trọng nhằm tránh xung đột về thẩm quyền. Nếu mỗi văn kiện quy định một cơ chế giải quyết tranh chấp khác nhau, có thể phát sinh tình trạng phân mảnh vụ kiện hoặc chồng chéo thẩm quyền giữa Tòa án và trọng tài.

Ngoài ra, theo Điều 19 Luật Trọng tài thương mại 2010, thỏa thuận trọng tài có tính độc lập với hợp đồng chính. Điều này có nghĩa là ngay cả khi hợp đồng M&A bị vô hiệu hoặc chấm dứt, điều khoản trọng tài vẫn có hiệu lực, bảo đảm cơ chế giải quyết tranh chấp không bị gián đoạn.

Như vậy, thỏa thuận trọng tài trong giao dịch M&A không chỉ là một điều khoản phụ trợ mà là yếu tố mang tính quyết định đối với toàn bộ cơ chế giải quyết tranh chấp. Việc soạn thảo chặt chẽ, rõ ràng và thống nhất giữa các văn kiện giao dịch sẽ giúp các bên hạn chế nguy cơ vô hiệu, bảo đảm thẩm quyền trọng tài và tối ưu hóa khả năng thi hành phán quyết. Trong bối cảnh giao dịch M&A ngày càng phức tạp và có yếu tố xuyên biên giới, việc tham vấn luật sư có chuyên môn về trọng tài thương mại là cần thiết để xây dựng điều khoản trọng tài hiệu quả và khả thi trên thực tế.

Lưu ý về công nhận và thi hành phán quyết trọng tài về giao dịch M&A tại Việt Nam

Trong các giao dịch M&A có yếu tố nước ngoài, việc lựa chọn trọng tài thương mại làm phương thức giải quyết tranh chấp không chỉ dừng lại ở việc đạt được một phán quyết có lợi. Giá trị thực tế của trọng tài chỉ được bảo đảm khi phán quyết đó có thể được công nhận và thi hành tại quốc gia nơi có tài sản hoặc hoạt động kinh doanh của bên phải thi hành. Tại Việt Nam, việc công nhận và thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài tại Việt Nam được điều chỉnh chủ yếu bởi Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015 và các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Theo Khoản 1 Điều 451 Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015, thời hạn yêu cầu Tòa án Việt Nam công nhận và cho thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài là 03 năm kể từ ngày phán quyết có hiệu lực pháp luật.

Để được công nhận, phán quyết trọng tài nước ngoài phải đáp ứng các điều kiện cơ bản sau:

• Việt Nam và quốc gia nơi ban hành phán quyết có cùng là thành viên của điều ước quốc tế về công nhận và thi hành phán quyết trọng tài, hoặc tồn tại nguyên tắc có đi có lại (Điều 424 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015);
• Thỏa thuận trọng tài giữa các bên phải hợp lệ theo pháp luật áp dụng;
• Nội dung phán quyết không trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam.

Trong bối cảnh giao dịch M&A, các bên cần đặc biệt lưu ý một số vấn đề thực tiễn như sau:

• Thứ nhất, cần đánh giá khả năng thi hành phán quyết tại Việt Nam trong trường hợp tài sản, cổ phần hoặc hoạt động kinh doanh chính của doanh nghiệp mục tiêu đặt tại Việt Nam.
• Thứ hai, việc lựa chọn trung tâm trọng tài uy tín, có cơ chế tố tụng minh bạch và được quốc tế công nhận sẽ góp phần hạn chế rủi ro về hiệu lực phán quyết.
• Thứ ba, điều khoản trọng tài trong hợp đồng M&A phải được soạn thảo rõ ràng, tránh mơ hồ hoặc xung đột về luật áp dụng, địa điểm trọng tài và cơ quan có thẩm quyền, bởi đây là những căn cứ phổ biến dẫn đến việc từ chối công nhận.

Rủi ro lớn nhất trong thực tiễn là phán quyết trọng tài, dù đã được tuyên hợp lệ ở nước ngoài, vẫn có thể bị từ chối công nhận tại Việt Nam nếu vi phạm các điều kiện nêu trên. Khi đó, toàn bộ quá trình trọng tài có thể mất ý nghĩa thực tế, gây thiệt hại nghiêm trọng cho bên thắng kiện.

Như vậy, trong các giao dịch M&A, việc lựa chọn trọng tài thương mại cần được cân nhắc song song với khả năng công nhận và thi hành phán quyết tại Việt Nam. Hiệu quả của cơ chế trọng tài không chỉ nằm ở tính linh hoạt và bảo mật, mà còn phụ thuộc vào khả năng thực thi phán quyết trên thực tế. Do đó, ngay từ giai đoạn đàm phán và soạn thảo hợp đồng, các bên nên tham vấn luật sư có chuyên môn về trọng tài thương mại và pháp luật Việt Nam nhằm bảo đảm điều khoản trọng tài được thiết kế chặt chẽ, khả thi và có giá trị thực thi cao nhất.

>> Xem thêm: Thủ tục công nhận và cho thi hành án phán quyết trọng tài quốc tế tại Việt Nam 

Vai trò của Luật sư Luật Long Phan PMT trong giải quyết tranh chấp M&A

Luật sư tại Luật Long Phan PMT cung cấp giải pháp pháp lý toàn diện để bảo vệ tối đa quyền lợi của Quý khách hàng trong các giao dịch đầu tư. Với tư cách là chuyên gia tư vấn và đại diện tố tụng, chúng tôi thực hiện các nghiệp vụ chuyên sâu sau:

• Đánh giá rủi ro và xây dựng chiến lược pháp lý: Luật sư thực hiện rà soát toàn bộ hồ sơ giao dịch, xác định bản chất tranh chấp và đưa ra các phương án giải quyết tối ưu thông qua thương lượng hoặc tố tụng.
• Đại diện thương lượng và hòa giải: Luật sư trực tiếp tham gia đàm phán với đối tác, hỗ trợ các bên tìm kiếm tiếng nói chung nhằm giải quyết dứt điểm mâu thuẫn mà không cần can thiệp bởi cơ quan tài phán.
• Tham gia tố tụng tại Trọng tài hoặc Tòa án: Luật sư thực hiện soạn thảo đơn khởi kiện, bản tự khai, chuẩn bị hệ thống chứng cứ và tham gia tranh tụng trực tiếp để bảo vệ lợi ích hợp pháp của khách hàng.
• Tư vấn xử lý vi phạm cam kết và bảo đảm: Luật sư hỗ trợ xác định trách nhiệm bồi thường thiệt hại, xử lý các vi phạm liên quan đến cam kết hậu M&A và các nghĩa vụ tài chính chưa hoàn tất.
• Hỗ trợ thi hành phán quyết và hậu tranh chấp: Luật sư thực hiện các thủ tục yêu cầu thi hành bản án hoặc phán quyết trọng tài, đồng thời tư vấn tái cấu trúc để doanh nghiệp sớm ổn định hoạt động sau tranh chấp.

Câu hỏi liên quan thường gặp trong giải quyết tranh chấp M&A bằng trọng tài thương mại

Dưới đây là phần giải đáp các câu hỏi thường gặp liên quan đến các vấn đề cần cân nhắc khi lựa chọn trọng tài thương mại để giải quyết tranh chấp M&A:

Phán quyết của Trọng tài có giá trị pháp lý tương đương bản án/quyết định của Tòa án không?

Căn cứ theo Khoản 5 Điều 61 Luật Trọng tài thương mại 2010, phán quyết trọng tài là chung thẩm và có hiệu lực thi hành kể từ ngày ban hành. Điểm khác biệt lớn nhất là phán quyết này không thể bị kháng cáo hay xét xử lại theo trình tự phúc thẩm như bản án của Tòa án.

Về khả năng cưỡng chế, theo điểm e khoản 1 Điều 2 Luật Thi hành án dân sự 2008 (sửa đổi, bổ sung 2014), phán quyết trọng tài là văn bản pháp lý được cơ quan Thi hành án dân sự bảo đảm thực thi. Như vậy, về mặt giá trị thi hành, phán quyết trọng tài hoàn toàn tương đương với bản án có hiệu lực pháp luật của Tòa án.

Phán quyết trọng tài có thể bị hủy bởi Tòa án Việt Nam trong trường hợp nào?

Mặc dù có giá trị chung thẩm, nhưng theo Điều 68 Luật Trọng tài thương mại 2010, Tòa án có thể xem xét hủy phán quyết nếu thuộc một trong các căn cứ: 

(i) Không có thỏa thuận trọng tài hoặc thỏa thuận trọng tài vô hiệu; 

(ii) Thành phần Hội đồng trọng tài hoặc thủ tục tố tụng không phù hợp với thỏa thuận của các bên; 

(iii) Vụ tranh chấp không thuộc thẩm quyền của Hội đồng trọng tài; 

(iv) Chứng cứ do các bên cung cấp là giả mạo hoặc trọng tài viên nhận hối lộ; 

(v) Phán quyết trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam.

Đây là cơ chế giám sát tư pháp nhằm đảm bảo tính công bằng và đúng luật của tiến trình trọng tài.

Tại sao địa điểm trọng tài (Seat of Arbitration) lại quan trọng đối với khả năng thi hành phán quyết?

Địa điểm trọng tài không chỉ là nơi họp mà là khái niệm pháp lý xác định “quốc tịch” của phán quyết. Nó quyết định Tòa án quốc gia nào có quyền hỗ trợ thu thập chứng cứ hoặc xem xét hủy phán quyết. Đặc biệt, nếu địa điểm thuộc một quốc gia là thành viên của Công ước New York 1958, phán quyết đó sẽ được công nhận và cho thi hành tại hơn 160 quốc gia thành viên khác (bao gồm Việt Nam theo quy định tại Chương XXXVI Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015). Việc chọn sai địa điểm tại một quốc gia không thân thiện với trọng tài sẽ khiến bên thắng kiện gặp rủi ro lớn khi muốn cưỡng chế tài sản của đối phương ở nước ngoài.

Cơ chế Earn-out thường gây ra những tranh chấp trọng tài nào phổ biến nhất?

Earn-out (thanh toán dựa trên kết quả kinh doanh tương lai) thường gây ra xung đột khi bên mua nắm quyền điều hành doanh nghiệp hậu M&A. Tranh chấp phổ biến nhất xảy ra khi bên mua thực hiện các thủ thuật kế toán để làm giảm lợi nhuận ròng (EBITDA) nhằm trốn tránh việc trả thêm tiền cho bên bán. Các hành vi này bao gồm: thay đổi phương pháp trích lập dự phòng, đẩy chi phí đầu tư vào giai đoạn tính earn-out, hoặc cố tình trì hoãn các hợp đồng lớn sang kỳ kế toán sau. Ngoài ra, việc bên mua thay đổi nhân sự chủ chốt hoặc chiến lược kinh doanh làm doanh nghiệp không đạt chỉ số cam kết cũng là nguồn cơn gây kiện tụng.

Làm thế nào để nhận biết sớm tranh chấp về quyền sở hữu trí tuệ sau M&A?

Để nhận biết sớm tranh chấp về quyền sở hữu trí tuệ sau M&A, doanh nghiệp cần chủ động thực hiện các biện pháp giám sát và kiểm tra định kỳ. Trước hết, cần theo dõi việc ghi nhận thay đổi chủ sở hữu tại Cục Sở hữu trí tuệ để đảm bảo tài sản trí tuệ đã được chuyển giao hợp pháp. Đồng thời, doanh nghiệp nên giám sát hoạt động sử dụng nhãn hiệu, sáng chế, bản quyền của bên bán sau khi hoàn tất giao dịch để phát hiện hành vi vi phạm hoặc sử dụng trái phép. Việc rà soát các khiếu nại, phản ánh từ bên thứ ba cũng giúp nhận diện sớm nguy cơ tranh chấp. Cuối cùng, thiết lập hệ thống cảnh báo sớm và quy trình xử lý nội bộ sẽ giúp doanh nghiệp bảo vệ quyền lợi của mình một cách kịp thời và hiệu quả.

Kết luận

Việc giải quyết tranh chấp trong giao dịch M&A bằng trọng tài thương mại đòi hỏi doanh nghiệp phải cân nhắc kỹ lưỡng nhiều yếu tố, từ hiệu lực của thỏa thuận trọng tài, quy tắc tố tụng đến khả năng thi hành phán quyết trên thực tế. Sự am hiểu pháp luật cùng kinh nghiệm xử lý tranh chấp sẽ giúp doanh nghiệp hạn chế rủi ro và bảo vệ hiệu quả dòng vốn đầu tư cũng như lợi ích chiến lược trong giao dịch. Để được tư vấn và hỗ trợ kịp thời trong quá trình lựa chọn và sử dụng trọng tài thương mại, Quý khách hàng có thể liên hệ Luật Long Phan PMT qua hotline 1900 636 387 để được đội ngũ luật sư hỗ trợ nhanh chóng và hiệu quả.

Tags: Giải quyết tranh chấp doanh nghiệp, Hợp đồng M&A, Luật sư tư vấn M&A, Mua bán sáp nhập doanh nghiệp, Soạn thảo thỏa thuận trọng tài, Thi hành phán quyết trọng tài, Tranh chấp M&A, Trọng tài thương mại