Hướng dẫn phản ánh trình báo hành vi gây ô nhiễm môi trường

Phản ánh trình báo hành vi gây ô nhiễm môi trường là quyền của mọi cá nhân khi phát hiện xả thải, chôn lấp chất thải trái quy định gây hại cho môi trường sống. Luật Long Phan PMT nhận thấy nhiều người dân lúng túng khi không biết gửi đơn đến cơ quan nào, cần chuẩn bị hồ sơ ra sao và thông tin cá nhân có được giữ bí mật hay không. Trong lĩnh vực khiếu nại tố cáo, việc xác định đúng thẩm quyền và trình tự xử lý ngay từ đầu quyết định rất lớn đến hiệu quả giải quyết vụ việc.

Ai có quyền phản ánh trình báo hành vi gây ô nhiễm môi trường?

Mọi cá nhân đều có quyền phản ánh, trình báo đến cơ quan, người có thẩm quyền, không phân biệt việc người đó có phải là người trực tiếp chịu thiệt hại từ hành vi ô nhiễm hay không. Quyền này được ghi nhận tại khoản 2 Điều 163 Luật Bảo vệ môi trường 2020.

Theo khoản 1 Điều 2 Luật Tố cáo 2018, tố cáo là việc cá nhân báo cho cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền biết về hành vi vi phạm pháp luật gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại đến lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân. Quy định này cho thấy phạm vi chủ thể có quyền phản ánh, trình báo rất rộng, bao gồm cả người dân sinh sống gần khu vực ô nhiễm, người đi ngang qua phát hiện sự việc và bất kỳ cá nhân nào khác thu thập được thông tin vi phạm. Cần phân biệt: theo khoản 1 Điều 163 Luật Bảo vệ môi trường 2020, tổ chức chỉ có quyền khiếu nại về hành vi vi phạm pháp luật bảo vệ môi trường, còn quyền tố cáo (phản ánh, trình báo theo cách gọi phổ biến) chỉ dành cho cá nhân.

Quyền và nghĩa vụ của người phản ánh, trình báo

Theo Điều 9 Luật Tố cáo 2018, người phản ánh, trình báo có các quyền sau đây:

• Được giữ bí mật họ tên, địa chỉ, bút tích và thông tin cá nhân khác trong quá trình giải quyết.
• Được thông báo về việc thụ lý, gia hạn, tạm đình chỉ, đình chỉ và kết quả giải quyết.
• Được yêu cầu cơ quan, người có thẩm quyền áp dụng biện pháp bảo vệ khi bị đe dọa, trù dập, trả thù.
• Được khen thưởng theo quy định của pháp luật nếu nội dung phản ánh, trình báo là đúng.

Song song với quyền, người phản ánh, trình báo có nghĩa vụ nêu rõ họ, tên, địa chỉ của mình; trình bày trung thực về nội dung sự việc; cung cấp thông tin, tài liệu liên quan mà mình có được; chịu trách nhiệm trước pháp luật về nội dung đã trình báo và bồi thường thiệt hại nếu cố ý phản ánh, trình báo sai sự thật. Theo khoản 2 Điều 8 Luật Tiếp công dân 2013 (sửa đổi, bổ sung 2025), khi đến trình bày trực tiếp tại nơi tiếp công dân, người phản ánh, trình báo còn phải nêu rõ số căn cước, giấy chứng nhận căn cước, số định danh cá nhân hoặc số hộ chiếu để tránh tình trạng mạo danh.

Những hành vi nào bị coi là gây ô nhiễm môi trường có thể bị phản ánh, trình báo?

Hành vi gây ô nhiễm môi trường có thể bị phản ánh, trình báo bao gồm xả nước thải, khí thải chưa qua xử lý đạt quy chuẩn kỹ thuật, chôn lấp chất thải nguy hại trái quy định, không có giấy phép môi trường và hành vi che giấu, cản trở việc phát hiện ô nhiễm. Các hành vi này thuộc nhóm hành vi bị nghiêm cấm tại Điều 6 Luật Bảo vệ môi trường 2020.

Cụ thể, Điều 6 Luật Bảo vệ môi trường 2020 nghiêm cấm các nhóm hành vi sau đây liên quan đến ô nhiễm môi trường:

• Vận chuyển, chôn, lấp, đổ, thải chất thải rắn, chất thải nguy hại không đúng quy trình kỹ thuật, quy định của pháp luật về bảo vệ môi trường.
• Xả nước thải, xả khí thải chưa được xử lý đạt quy chuẩn kỹ thuật môi trường ra môi trường.
• Thực hiện dự án đầu tư hoặc xả thải khi chưa đủ điều kiện theo quy định của pháp luật về bảo vệ môi trường, bao gồm việc chưa có giấy phép môi trường hoặc chưa đăng ký môi trường theo quy định.
• Che giấu hành vi gây ô nhiễm môi trường, cản trở hoạt động bảo vệ môi trường, làm sai lệch thông tin dẫn đến hậu quả xấu đối với môi trường.

Hành vi vi phạm pháp luật về bảo vệ môi trường có thể bị xử lý theo nhiều cơ chế khác nhau tùy thuộc vào mức độ nguy hiểm, hậu quả phát sinh và các dấu hiệu cấu thành vi phạm. Trường hợp hành vi mới dừng ở mức vi phạm quy chuẩn môi trường có thể bị xử phạt hành chính; nếu đạt ngưỡng định lượng hoặc gây hậu quả theo quy định của Bộ luật Hình sự thì có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Ngoài ra, chủ thể vi phạm còn có thể phải thực hiện nghĩa vụ bồi thường khi gây thiệt hại thực tế cho tổ chức, cá nhân khác. Cụ thể:

Thẩm quyền giải quyết phản ánh trình báo hành vi gây ô nhiễm môi trường

Thẩm quyền giải quyết phản ánh, trình báo hành vi gây ô nhiễm môi trường được xác định theo tính chất và mức độ của vụ việc. Theo đó, vụ việc vi phạm hành chính thuộc thẩm quyền của cơ quan quản lý nhà nước có liên quan; trường hợp có dấu hiệu tội phạm thì được chuyển đến cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng hình sự để xem xét, xử lý.

Trường hợp vụ việc không có dấu hiệu tội phạm

Thẩm quyền giải quyết trong lĩnh vực này thuộc Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã hoặc cấp tỉnh, tùy theo quy mô địa bàn ô nhiễm và loại thủ tục môi trường liên quan đến hành vi bị phản ánh. Việc phân định này được thực hiện theo Nghị định 131/2025/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 01/7/2025.

Nguyên tắc xác định thẩm quyền giải quyết tố cáo hành vi vi phạm pháp luật về quản lý nhà nước trong các lĩnh vực, bao gồm lĩnh vực môi trường, được quy định tại Điều 41 Chương IV Luật Tố cáo 2018: cơ quan nào quản lý nhà nước về lĩnh vực đó thì có thẩm quyền giải quyết tố cáo liên quan đến việc chấp hành pháp luật trong lĩnh vực đó. Kể từ khi mô hình chính quyền địa phương hai cấp được áp dụng, Nghị định 131/2025/NĐ-CP đã phân định cụ thể trách nhiệm quản lý nhà nước về bảo vệ môi trường giữa Ủy ban nhân dân cấp tỉnh và Ủy ban nhân dân cấp xã, làm cơ sở xác định cơ quan có thẩm quyền tiếp nhận, giải quyết phản ánh, trình báo trên từng địa bàn cụ thể.

Trường hợp vụ việc có dấu hiệu tội phạm

Khi hành vi gây ô nhiễm môi trường bị phản ánh, trình báo có dấu hiệu đủ yếu tố cấu thành tội gây ô nhiễm môi trường, hồ sơ phải được chuyển ngay sang cơ quan điều tra để xử lý theo thủ tục tố tụng hình sự, thay vì tiếp tục giải quyết theo thủ tục hành chính thông thường. Căn cứ chuyển vụ việc là Điều 145 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 về trách nhiệm tiếp nhận tố giác, tin báo về tội phạm, và Điều 235 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017, 2025) về tội gây ô nhiễm môi trường.

Trong thực tế xử lý các vụ việc tương tự, người phản ánh, trình báo nên chủ động thu thập và bàn giao ngay chứng cứ ban đầu như hình ảnh, video, kết quả đo nhanh cho cơ quan công an nơi xảy ra vi phạm khi nhận thấy tính chất vụ việc nghiêm trọng, thay vì chỉ gửi đơn đến cơ quan hành chính rồi chờ chuyển hồ sơ. Việc chuyển hồ sơ giữa các cơ quan hành chính và cơ quan điều tra thường mất thêm thời gian xác minh thẩm quyền, trong khi chứng cứ ô nhiễm như mẫu nước thải, khí thải rất dễ bị pha loãng, tẩu tán hoặc mất giá trị chứng minh theo thời gian.

>>> Xem thêm: Dịch vụ bào chữa doanh nghiệp trong vụ án gây ô nhiễm môi trường

Hồ sơ, nội dung đơn phản ánh trình báo hành vi gây ô nhiễm môi trường cần chuẩn bị gì?

Hồ sơ cần có đơn trình bày rõ ràng nội dung sự việc, thông tin định danh của người trình báo và tài liệu, chứng cứ chứng minh hành vi ô nhiễm. Thiếu một trong các thành phần này có thể khiến cơ quan tiếp nhận yêu cầu bổ sung hoặc chưa thể thụ lý ngay.

Thành phần hồ sơ cụ thể bao gồm:

• Đơn phản ánh, trình báo trình bày theo mẫu quy định, hoặc trình bày trực tiếp và được người tiếp nhận lập thành văn bản theo Điều 22, Điều 23 Luật Tố cáo 2018.
• Thông tin định danh của người phản ánh, trình báo: họ tên, địa chỉ, số căn cước hoặc số định danh cá nhân.
• Tài liệu, chứng cứ chứng minh hành vi gây ô nhiễm: hình ảnh, video quay tại hiện trường, kết quả đo nhanh chỉ số môi trường nếu có, biên bản ghi nhận sự việc của người làm chứng.

Mẫu đơn và biên bản sử dụng trong quá trình tiếp nhận, xử lý được ban hành theo Mẫu số 02, Mẫu số 03 tại Phụ lục Nghị định 156/2026/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung Nghị định 31/2019/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp tổ chức thi hành Luật Tố cáo, có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2026.

Quy trình phản ánh trình báo hành vi gây ô nhiễm môi trường

Quy trình được thực hiện qua các bước tiếp nhận, thụ lý, xác minh, kết luận và xử lý, công khai kết quả. Trình tự này áp dụng theo Điều 42 Luật Tố cáo 2018, dẫn chiếu đến các quy định về hình thức, tiếp nhận, xác minh và kết luận nội dung tố cáo.

Trình tự thực hiện cụ thể như sau:

1. Người phản ánh, trình báo nộp đơn hoặc trình bày trực tiếp với cơ quan có thẩm quyền theo Điều 22 Luật Tố cáo 2018.
2. Cơ quan tiếp nhận vào sổ, phân loại, kiểm tra điều kiện thụ lý và ra quyết định thụ lý theo Điều 23, Điều 24 Luật Tố cáo 2018.
3. Người giải quyết tiến hành xác minh nội dung, thu thập tài liệu, chứng cứ liên quan đến hành vi bị phản ánh, trình báo.
4. Người giải quyết ban hành kết luận về nội dung phản ánh, trình báo.
5. Cơ quan có thẩm quyền xử lý hành vi vi phạm theo kết luận và công khai kết luận nội dung, quyết định xử lý theo Điều 40 Luật Tố cáo 2018.

Đối với vụ việc có nội dung rõ ràng, chứng cứ cụ thể, đủ cơ sở xử lý ngay, cơ quan có thẩm quyền ứng dụng công nghệ thông tin để cập nhật, kết nối, chia sẻ dữ liệu giải quyết theo Điều 19a Nghị định 31/2019/NĐ-CP, được bổ sung bởi Nghị định 156/2026/NĐ-CP, giúp rút ngắn đáng kể thời gian xử lý so với quy trình thông thường.

Thời hạn giải quyết vụ việc là không quá 30 ngày kể từ ngày thụ lý theo Điều 30 Luật Tố cáo 2018. Đối với vụ việc phức tạp, thời hạn có thể được gia hạn một lần nhưng không quá 30 ngày; đối với vụ việc đặc biệt phức tạp, thời hạn có thể được gia hạn hai lần, mỗi lần không quá 30 ngày. Việc gia hạn phải được người giải quyết quyết định bằng văn bản và thông báo cho người phản ánh, trình báo biết.

Người phản ánh, trình báo được bảo vệ như thế nào?

Người phản ánh, trình báo được bảo vệ bí mật thông tin, vị trí công tác, việc làm, tính mạng, sức khỏe, tài sản, danh dự và nhân phẩm của bản thân cùng người thân thích trong suốt quá trình giải quyết vụ việc. Phạm vi và các biện pháp bảo vệ này được quy định tại Chương VI Luật Tố cáo 2018, từ Điều 47 đến Điều 58.

Cơ quan có thẩm quyền phải chủ động áp dụng biện pháp bảo vệ ngay khi có căn cứ cho thấy người phản ánh, trình báo hoặc người thân của họ đang bị xâm hại hoặc có nguy cơ bị xâm hại, theo Điều 47 Luật Tố cáo 2018. Ba nhóm biện pháp bảo vệ cụ thể gồm bảo vệ bí mật thông tin theo Điều 56, bảo vệ vị trí công tác và việc làm theo Điều 57, bảo vệ tính mạng, sức khỏe, tài sản, danh dự, nhân phẩm theo Điều 58 Luật Tố cáo 2018. Song song đó, khoản 8 Điều 8 Luật Tố cáo 2018 nghiêm cấm hành vi đe dọa, mua chuộc, trả thù, trù dập, xúc phạm người phản ánh, trình báo; tổ chức, cá nhân thực hiện các hành vi này bị coi là vi phạm pháp luật và bị xử lý theo quy định tương ứng.

Kinh nghiệm xử lý thực tế các vụ phản ánh, trình báo ô nhiễm môi trường

Qua các hồ sơ đã tiếp nhận, một tình huống thường gặp là đơn phản ánh, trình báo bị cơ quan tiếp nhận yêu cầu bổ sung hoặc từ chối thụ lý ngay vì thiếu thông tin định danh theo mẫu mới, trong khi người trình báo vẫn quen sử dụng mẫu đơn cũ chỉ ghi họ tên và địa chỉ. Một vướng mắc khác phát sinh sau khi mô hình chính quyền địa phương hai cấp được áp dụng: nhiều người dân gửi đơn đến Ủy ban nhân dân cấp huyện cũ hoặc không xác định được cơ sở gây ô nhiễm nằm trong phạm vi quản lý của cấp xã hay cấp tỉnh, dẫn đến đơn bị chuyển đi chuyển lại nhiều lần trước khi được thụ lý đúng thẩm quyền.

Trong thực tế xử lý các vụ việc tương tự, việc thu thập chứng cứ ô nhiễm quá muộn, sau khi cơ sở vi phạm đã ngừng xả thải hoặc đã khắc phục hiện trường, khiến kết quả xác minh không còn phản ánh đúng mức độ vi phạm tại thời điểm xảy ra sự việc, làm giảm đáng kể khả năng xử lý nghiêm hành vi vi phạm. Một sai lầm phổ biến mà người dân thường gặp là gửi đơn phản ánh, trình báo dưới hình thức nặc danh vì lo ngại bị trả thù, trong khi theo quy định hiện hành, đơn không rõ họ tên, địa chỉ của người trình báo sẽ không được xem xét thụ lý theo thủ tục thông thường, trừ trường hợp có nội dung rõ ràng, tài liệu, chứng cứ cụ thể để cơ quan chức năng chuyển sang hình thức thanh tra, kiểm tra.

Hậu quả pháp lý đối với hành vi gây ô nhiễm môi trường

Hành vi gây ô nhiễm môi trường có thể làm phát sinh đồng thời ba loại trách nhiệm pháp lý là trách nhiệm hành chính, trách nhiệm hình sự và trách nhiệm dân sự, tùy theo tính chất, mức độ và hậu quả của hành vi vi phạm.

Rủi ro pháp lý người phản ánh, trình báo cần lưu ý

Người phản ánh, trình báo sai sự thật hoặc lợi dụng quyền phản ánh, trình báo để vu khống người khác có thể bị xử lý trách nhiệm pháp lý tương ứng, đơn không rõ họ tên, địa chỉ cũng có thể không được cơ quan chức năng thụ lý ngay từ đầu.

Theo khoản 2 Điều 9 Luật Tố cáo 2018, người phản ánh, trình báo cố ý phản ánh, trình báo sai sự thật phải chịu trách nhiệm trước pháp luật và bồi thường thiệt hại do hành vi của mình gây ra. Điều 65 Luật Tố cáo 2018 quy định cụ thể việc xử lý hành vi vi phạm của người phản ánh, trình báo và những người khác có liên quan. Trường hợp hành vi cố ý bịa đặt, loan truyền thông tin sai sự thật nhằm xúc phạm danh dự, nhân phẩm hoặc gây thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của người khác, người thực hiện còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội vu khống theo Điều 156 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) nếu đủ yếu tố cấu thành tội phạm.

Trong thực tế xử lý các vụ việc tương tự, không ít người dân vì lo ngại bị trả thù nên chọn cách phản ánh nặc danh hoặc dùng tên người khác để gửi đơn, dẫn đến vụ việc không được thụ lý theo đúng quy trình dù nội dung phản ánh có căn cứ xác thực. Việc chuẩn bị đầy đủ thông tin cá nhân ngay từ đầu, kết hợp với việc chủ động đề nghị áp dụng biện pháp bảo vệ theo Điều 50 Luật Tố cáo 2018 khi cần thiết, thường mang lại hiệu quả xử lý tốt hơn so với việc né tránh cung cấp danh tính.

Dịch vụ luật sư môi trường tại Luật Long Phan PMT

Luật Long Phan PMT cung cấp dịch vụ luật sư môi trường, hỗ trợ cá nhân, tổ chức và doanh nghiệp tư vấn, rà soát hồ sơ, thực hiện thủ tục pháp lý và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp khi phát sinh hành vi vi phạm pháp luật về bảo vệ môi trường.

Các công việc luật sư thực hiện gồm:

• Tư vấn và đánh giá hành vi vi phạm môi trường: Rà soát tính chất, mức độ của hành vi xả thải, chôn lấp chất thải, vi phạm giấy phép môi trường và các hành vi gây ô nhiễm để xác định căn cứ pháp lý và hướng xử lý phù hợp.
• Tư vấn phản ánh, trình báo và chuẩn bị hồ sơ: Hỗ trợ xác định cơ quan có thẩm quyền; soạn đơn phản ánh, trình báo và hướng dẫn chuẩn bị thông tin, hình ảnh, video, kết quả đo đạc cùng các tài liệu chứng minh hành vi vi phạm.
• Đại diện làm việc với cơ quan có thẩm quyền: Theo ủy quyền, luật sư hỗ trợ làm việc với cơ quan quản lý môi trường và cơ quan có thẩm quyền trong quá trình tiếp nhận, xác minh, xử lý hành vi vi phạm; theo dõi tiến độ và kết quả giải quyết vụ việc.
• Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của Quý khách: Tư vấn quyền yêu cầu bảo vệ thông tin, tính mạng, sức khỏe, tài sản và quyền lợi của người phản ánh; đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp, cá nhân giải trình và bảo vệ quyền lợi khi bị phản ánh hoặc bị xử lý về hành vi gây ô nhiễm môi trường.
• Giải quyết tranh chấp và trách nhiệm pháp lý về môi trường: Luật sư tư vấn, tham gia giải quyết yêu cầu bồi thường thiệt hại, khiếu nại, tranh chấp và các vụ việc có dấu hiệu vi phạm hành chính hoặc hình sự về môi trường theo phạm vi pháp luật cho phép.

Nếu đang gặp vướng mắc về xả thải, ô nhiễm môi trường, phản ánh – trình báo hành vi vi phạm, xử phạt môi trường, bồi thường thiệt hại hoặc tranh chấp liên quan đến môi trường, Quý khách có thể gửi hồ sơ qua Zalo 0939.846.973 hoặc email pmt@luatlongphan.vn để luật sư rà soát hồ sơ và tư vấn phương án xử lý phù hợp.

Câu hỏi thường gặp về phản ánh/tố cáo hành vi gây ô nhiễm môi trường của cá nhân, tổ chức

Dưới đây là một số câu hỏi thường gặp khi cá nhân cần phản ánh, trình báo về hành vi này. Các câu trả lời dựa trên quy định pháp luật hiện hành.

Kết luận

Phản ánh, trình báo hành vi gây ô nhiễm môi trường là công cụ pháp lý quan trọng để bảo vệ môi trường sống, nhưng chỉ phát huy hiệu quả khi người trình báo xác định đúng thẩm quyền, chuẩn bị đầy đủ hồ sơ và nắm rõ quyền được bảo vệ của mình trong suốt quá trình giải quyết. Luật Long Phan PMT sẵn sàng hỗ trợ khách hàng rà soát chứng cứ, soạn thảo đơn và làm việc với cơ quan có thẩm quyền để vụ việc được xử lý đúng quy định pháp luật. Quý khách cần tư vấn cụ thể có thể liên hệ hotline 1900636387 để được hỗ trợ kịp thời.

Tags: Bồi thường thiệt hại môi trường, Chôn lấp chất thải, Khiếu nại về môi trường, Luật sư môi trường, thẩm quyền giải quyết tố cáo, Tố cáo hành vi gây ô nhiễm, Trách nhiệm pháp lý về môi trường, Trình báo ô nhiễm môi trường, Xả nước thải ra môi trường, Xả thải trái quy định, Xử phạt ô nhiễm môi trường