Luật sư bào chữa vụ án ma túy nhiều bị cáo: Lưu ý mâu thuẫn quyền lợi

Luật sư bào chữa vụ án ma túy nhiều bị cáo giữ vai trò then chốt trong việc bảo đảm mỗi bị cáo chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự đúng với hành vi và vai trò thực tế của mình, không bị đánh đồng với những người đồng phạm khác. Luật Long Phan PMT nhận thấy nhiều thân nhân bị cáo lo lắng khi vụ án có từ hai người trở lên cùng bị truy tố về tội phạm ma túy, đặc biệt khi không rõ trách nhiệm hình sự của người thân mình sẽ được xác định như thế nào trong tổng thể vụ án đồng phạm. Bài viết dưới đây phân tích cơ sở pháp lý, vai trò cụ thể của luật sư và những vấn đề cần lưu ý khi bào chữa cho từng bị cáo trong vụ án ma túy có nhiều người tham gia.

Pháp luật quy định vụ án ma túy có nhiều bị cáo như thế nào?

Vụ án ma túy có nhiều bị cáo là vụ án hình sự trong đó có từ hai người trở lên cùng bị truy tố, xét xử về hành vi phạm tội liên quan đến ma túy do có sự cấu kết, phân công vai trò hoặc cùng thực hiện một chuỗi hành vi phạm tội. Đây là dạng vụ án đồng phạm phổ biến trong thực tiễn xét xử tội phạm ma túy tại Việt Nam, khi một đường dây thường có người tổ chức, người trực tiếp mua bán, người vận chuyển và người hỗ trợ. Việc xác định đúng bản chất đồng phạm ngay từ đầu là cơ sở để luật sư xây dựng hướng bào chữa phù hợp cho từng bị cáo.

Đồng phạm trong vụ án ma túy theo pháp luật hình sự

Theo khoản 1 Điều 17 Bộ luật Hình sự 2015, đồng phạm là trường hợp có hai người trở lên cố ý cùng thực hiện một tội phạm. Vì vậy, việc nhiều người cùng xuất hiện trong một vụ án hoặc cùng bị xét xử chưa đủ để kết luận họ là đồng phạm; phải chứng minh được yếu tố cố ý cùng thực hiện tội phạm.

Khoản 2 Điều 17 Bộ luật Hình sự quy định phạm tội có tổ chức là hình thức đồng phạm có sự câu kết chặt chẽ giữa những người cùng thực hiện tội phạm. Do đó, không phải mọi vụ án ma túy có nhiều bị cáo đều được coi là phạm tội có tổ chức. Cơ quan tiến hành tố tụng phải căn cứ vào mức độ liên kết, phân công và sự thống nhất ý chí giữa những người tham gia để xác định tình tiết này.

Theo khoản 3 Điều 17 Bộ luật Hình sự, người đồng phạm gồm:

• Người tổ chức: người chủ mưu, cầm đầu, chỉ huy việc thực hiện tội phạm;
• Người thực hành: người trực tiếp thực hiện tội phạm;
• Người xúi giục: người kích động, dụ dỗ, thúc đẩy người khác thực hiện tội phạm;
• Người giúp sức: người tạo điều kiện tinh thần hoặc vật chất cho việc thực hiện tội phạm.

Vì sao nhiều bị cáo thường bị xét xử chung trong một vụ án ma túy?

Việc nhiều người được điều tra trong cùng một vụ án có căn cứ trực tiếp tại Điều 170 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015.

Theo điểm c khoản 1 Điều 170, Cơ quan điều tra có thể nhập để tiến hành điều tra trong cùng một vụ án khi nhiều bị can cùng thực hiện một tội phạm, hoặc cùng với bị can còn có người che giấu tội phạm, không tố giác tội phạm hoặc tiêu thụ tài sản do bị can phạm tội mà có.

Khoản 1 Điều 170 còn cho phép nhập vụ án khi:

• Một bị can phạm nhiều tội;
• Một bị can phạm tội nhiều lần.

Do đó, một vụ án có nhiều bị cáo có thể bao gồm nhiều tình huống khác nhau. Có trường hợp tất cả cùng là đồng phạm của một tội; cũng có trường hợp một số người bị xử lý về tội khác nhưng hành vi có mối liên hệ chặt chẽ với vụ án chung. Vì vậy, không nên mặc định toàn bộ bị cáo trong một vụ án ma túy đều phải chịu cùng tội danh hoặc cùng mức hình phạt.

Pháp luật cũng cho phép tách vụ án. Theo khoản 2 Điều 170 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, Cơ quan điều tra chỉ được tách vụ án khi cần thiết, không thể hoàn thành sớm việc điều tra đối với tất cả các tội phạm và việc tách không ảnh hưởng đến việc xác định sự thật khách quan, toàn diện của vụ án. Quyết định nhập hoặc tách vụ án phải được gửi cho Viện kiểm sát cùng cấp trong thời hạn 24 giờ; nếu không đồng ý, Viện kiểm sát có quyền hủy bỏ quyết định và nêu rõ lý do.

Vì sao mỗi bị cáo trong vụ án ma túy đồng phạm cần luật sư bảo vệ quyền lợi riêng?

Khi nhiều bị cáo bị xét xử chung trong một vụ án, rủi ro lớn nhất đối với từng người là bị nhìn nhận và xử lý theo hướng chung của cả đường dây thay vì theo đúng mức độ tham gia thực tế. Đây là lý do mỗi bị cáo, đặc biệt là người có vai trò thứ yếu, cần có luật sư tập trung bảo vệ quyền lợi riêng của mình ngay từ giai đoạn điều tra.

Rủi ro bị áp dụng chung một mức trách nhiệm hình sự như đồng phạm khác

Theo Điều 58 Bộ luật Hình sự 2015, khi quyết định hình phạt đối với những người đồng phạm, Tòa án phải xem xét riêng tính chất và mức độ tham gia phạm tội của từng người đồng phạm. Đồng thời, các tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng hoặc loại trừ trách nhiệm hình sự thuộc người nào thì chỉ áp dụng đối với người đó.

Do đó, những người cùng bị truy tố trong một vụ án ma túy không đương nhiên phải chịu mức trách nhiệm hình sự giống nhau. Việc cá thể hóa trách nhiệm cần làm rõ các vấn đề như:

• Bị cáo giữ vai trò người tổ chức, người thực hành, người xúi giục hay người giúp sức theo Điều 17 Bộ luật Hình sự;
• Bị cáo tham gia ở công đoạn nào và trong phạm vi nào;
• Bị cáo biết và thống nhất ý chí đối với hành vi phạm tội đến mức nào;
• Hành vi hoặc hậu quả nào nằm trong phạm vi cố ý chung của những người đồng phạm;
• Bị cáo có các tình tiết giảm nhẹ hoặc tăng nặng riêng nào;
• Chứng cứ nào trực tiếp chứng minh hành vi của chính bị cáo đó.

Vai trò đồng phạm cũng không tự động quyết định khung hình phạt. Trước hết phải xác định đúng tội danh, khoản của điều luật và tình tiết định khung áp dụng đối với từng bị cáo; sau đó Tòa án mới tiếp tục áp dụng Điều 58 Bộ luật Hình sự để cá thể hóa hình phạt dựa trên tính chất, mức độ tham gia của từng người.

Xung đột lợi ích, đối lập quyền lợi khi một luật sư bào chữa cho nhiều bị cáo trong cùng vụ án

Một luật sư có thể tham gia bảo vệ cho nhiều người trong cùng vụ án chỉ khi quyền và lợi ích của những khách hàng đó không đối lập nhau. Khi xuất hiện xung đột lợi ích, luật sư không được tiếp tục cung cấp dịch vụ pháp lý theo cách làm ảnh hưởng đến nghĩa vụ bảo vệ quyền lợi của từng khách hàng.

Cụ thể, điểm a khoản 1 Điều 9 Luật Luật sư 2006, được sửa đổi, bổ sung năm 2012 nghiêm cấm luật sư cung cấp dịch vụ pháp lý cho các khách hàng có quyền lợi đối lập nhau trong cùng một vụ án hình sự hoặc vụ, việc khác theo quy định pháp luật.

Nguyên tắc này còn được cụ thể hóa bởi Bộ Quy tắc Đạo đức và Ứng xử nghề nghiệp Luật sư Việt Nam, ban hành theo Quyết định 201/QĐ-HĐLSTQ của Hội đồng Luật sư toàn quốc. Bộ Quy tắc hiện tiếp tục là chuẩn mực nghề nghiệp áp dụng đối với luật sư; Liên đoàn Luật sư Việt Nam cũng xác nhận Quyết định 201/QĐ-HĐLSTQ là văn bản ban hành Bộ Quy tắc đang được sử dụng trong hoạt động nghề nghiệp.

Trong vụ án ma túy có nhiều bị cáo, xung đột lợi ích có thể phát sinh khi:

• Một bị cáo khai rằng bị cáo khác là người chủ mưu hoặc cầm đầu;
• Một người phủ nhận đồng phạm nhưng người khác khai họ đã cùng thống nhất thực hiện hành vi;
• Các bị cáo có quan điểm khác nhau về nguồn gốc hoặc việc quản lý chất ma túy;
• Lời khai của một bị cáo được sử dụng để chứng minh hành vi của bị cáo khác;
• Hướng bào chữa có lợi cho một bị cáo lại làm tăng bất lợi cho người còn lại;
• Một bị cáo đề nghị xác định vai trò của mình là thứ yếu bằng cách làm rõ vai trò chính của bị cáo khác.

Khi xuất hiện những tình huống này, một luật sư không thể đồng thời xây dựng hai hướng bào chữa đối lập mà vẫn bảo đảm đầy đủ nghĩa vụ nghề nghiệp đối với cả hai khách hàng. Điểm a khoản 1 Điều 9 Luật Luật sư đặt ra giới hạn trực tiếp đối với trường hợp khách hàng có quyền lợi đối lập nhau.

>>> Xem thêm: Thuê luật sư bào chữa khi bị can, bị cáo bị bắt trong vụ án hình sự

Vai trò của luật sư trong việc xác định trách nhiệm hình sự riêng của từng bị cáo

Trong vụ án ma túy có nhiều bị cáo, luật sư cần tách bạch hành vi, ý thức chủ quan, vai trò đồng phạm, phạm vi trách nhiệm và các tình tiết áp dụng riêng đối với từng người. Việc nhiều bị cáo cùng bị truy tố, xét xử trong một vụ án không có nghĩa họ phải chịu cùng tội danh, cùng khoản truy tố hoặc cùng mức hình phạt. Khi quyết định hình phạt trong trường hợp đồng phạm, Tòa án phải cá thể hóa trách nhiệm của từng người theo Điều 58 Bộ luật Hình sự 2015.

Các quy định về tội phạm ma túy tại Điều 248, Điều 249, Điều 250, Điều 251 và Điều 252 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2025).

Xác định vai trò cụ thể của từng bị cáo trong vụ án

Căn cứ khoản 3 Điều 17 và Điều 58 Bộ luật Hình sự 2015, luật sư phân tích toàn bộ hồ sơ điều tra, lời khai, chứng cứ để chứng minh bị cáo mình bào chữa thuộc nhóm vai trò nào trong bốn nhóm người tổ chức, người thực hành, người xúi giục, người giúp sức. Việc chứng minh một bị cáo chỉ đóng vai trò giúp sức — ví dụ chỉ cho mượn phương tiện hoặc chỗ ở mà không trực tiếp tham gia mua bán — có thể tạo cơ sở để đề nghị mức hình phạt thấp hơn đáng kể so với người tổ chức hoặc người thực hành chính trong cùng vụ án.

Đánh giá hành vi, định lượng ma túy liên quan đến từng bị cáo

Trong cùng một vụ án, các bị cáo có thể bị xác định thực hiện những hành vi khác nhau hoặc tham gia ở những phạm vi khác nhau. Bộ luật Hình sự quy định riêng:

• Điều 248: Tội sản xuất trái phép chất ma túy;
• Điều 249: Tội tàng trữ trái phép chất ma túy;
• Điều 250: Tội vận chuyển trái phép chất ma túy;
• Điều 251: Tội mua bán trái phép chất ma túy;
• Điều 252: Tội chiếm đoạt chất ma túy.

Khoản 18 Điều 1 Luật số 86/2025/QH15 đã sửa đổi toàn bộ các Điều 248 đến Điều 252 và có hiệu lực từ ngày 01/7/2025. Ví dụ, khoản 1 Điều 248 hiện quy định tội sản xuất trái phép chất ma túy có mức phạt tù từ 03 năm đến 07 năm. Tuy nhiên, khoản 1 Điều 249 hiện quy định mức phạt từ 03 năm đến 05 năm khi thuộc các trường hợp định lượng luật định.

Quyền và giới hạn của luật sư khi tham gia bào chữa trong vụ án nhiều bị cáo

Trong vụ án hình sự có nhiều bị cáo, pháp luật không giới hạn bằng một con số cố định số người mà một luật sư được bào chữa. Tuy nhiên, điều kiện quan trọng là quyền và lợi ích của những người được bào chữa không được đối lập nhau. Khi phát sinh xung đột lợi ích, luật sư phải tuân thủ đồng thời Bộ luật Tố tụng hình sự, Luật Luật sư và Bộ Quy tắc Đạo đức và Ứng xử nghề nghiệp Luật sư Việt Nam.

Theo khoản 5 Điều 72 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, một người bào chữa có thể bào chữa cho nhiều người bị buộc tội trong cùng một vụ án nếu quyền và lợi ích của họ không đối lập nhau. Ngược lại, một người bị buộc tội cũng có thể có nhiều người bào chữa. Quy định này hiện vẫn được áp dụng.

Trường hợp luật sư không được bào chữa cho hai bị cáo trở lên trong cùng vụ án

Một luật sư có thể bào chữa cho hai hoặc nhiều bị cáo trong cùng vụ án khi hướng bào chữa và lợi ích pháp lý của những người này không đối lập. Đây là điều kiện được quy định trực tiếp tại khoản 5 Điều 72 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015.

Ngoài giới hạn của pháp luật tố tụng, điểm a khoản 1 Điều 9 Luật Luật sư 2006 nghiêm cấm luật sư cung cấp dịch vụ pháp lý cho các khách hàng có quyền lợi đối lập nhau trong cùng một vụ án hình sự. Do đó, việc nhận bào chữa chung phải được đánh giá không chỉ tại thời điểm ký hợp đồng mà còn trong suốt quá trình giải quyết vụ án.

Xung đột lợi ích trong vụ án nhiều bị cáo có thể xuất hiện khi:

• Một bị cáo khai theo hướng xác định bị cáo khác là người tổ chức, chủ mưu hoặc trực tiếp thực hiện hành vi;
• Hướng bào chữa cho một người đòi hỏi phải phủ nhận hoặc làm giảm giá trị lời khai của người còn lại;
• Một bị cáo đề nghị xác định mình chỉ có vai trò thứ yếu nhưng việc chứng minh điều đó trực tiếp làm tăng trách nhiệm của bị cáo khác;
• Các bị cáo có lời khai đối lập về việc quản lý tài sản, vật chứng, giao dịch hoặc phạm vi tham gia;
• Một chiến lược bào chữa có lợi cho khách hàng này đồng thời gây bất lợi trực tiếp cho khách hàng khác.

Theo mục 15.3.1 Quy tắc 15, luật sư phải từ chối tiếp nhận hoặc từ chối tiếp tục thực hiện vụ việc khi các khách hàng có quyền lợi đối lập nhau. Liên đoàn Luật sư Việt Nam đã giải thích nguyên tắc này theo hướng luật sư phải chủ động xử lý khi xung đột được phát hiện trong quá trình cung cấp dịch vụ pháp lý.

Quyền lựa chọn, thay đổi hoặc từ chối người bào chữa của bị cáo

Theo khoản 1 Điều 77 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, người bị buộc tội, người đại diện hoặc người thân thích của người bị buộc tội có quyền từ chối hoặc đề nghị thay đổi người bào chữa. Quyền này đặc biệt quan trọng trong vụ án nhiều bị cáo: nếu gia đình nhận thấy luật sư đang bào chữa chung cho nhiều bị cáo có dấu hiệu xung đột lợi ích, hoặc nhận thấy quyền lợi của người thân mình chưa được bảo vệ đúng mức, gia đình hoàn toàn có quyền mời một luật sư khác chỉ tập trung bảo vệ riêng cho bị cáo đó.

Chiến lược bào chữa cho từng bị cáo trong vụ án ma túy có đồng phạm

Trong vụ án ma túy có nhiều bị cáo, việc bào chữa cần được thực hiện riêng đối với từng người trên cơ sở hành vi, vai trò đồng phạm, phạm vi trách nhiệm hình sự và chứng cứ trực tiếp liên quan. Một hồ sơ vụ án có thể chứa tài liệu chung về toàn bộ vụ án, nhưng trách nhiệm hình sự và hình phạt vẫn phải được cá thể hóa theo Điều 58 Bộ luật Hình sự 2015. Khi quyết định hình phạt, Tòa án phải xem xét tính chất của đồng phạm và mức độ tham gia phạm tội của từng người; tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng hoặc loại trừ trách nhiệm hình sự thuộc người nào thì chỉ áp dụng đối với người đó.

Thu thập, đánh giá chứng cứ riêng cho từng bị cáo thay vì dùng chung hồ sơ vụ án

Theo Điều 73 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, người bào chữa có quyền gặp, hỏi người bị buộc tội, thu thập tài liệu, đồ vật, tình tiết liên quan đến việc bào chữa; Điều 80 quy định quyền gặp người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo đang bị tạm giam; Điều 81 quy định quyền thu thập, giao chứng cứ, tài liệu, đồ vật liên quan đến việc bào chữa. Trên cơ sở các quyền này, luật sư không chỉ đọc hồ sơ chung của vụ án mà còn chủ động làm việc riêng với bị cáo mình bào chữa để nắm chính xác vai trò, hoàn cảnh, động cơ tham gia của người đó, từ đó xây dựng luận cứ bào chữa tách biệt thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào kết luận điều tra chung.

Đề xuất hướng giảm nhẹ trách nhiệm hình sự theo đúng vai trò tham gia thực tế

Trong vụ án đồng phạm, việc đề nghị giảm nhẹ hình phạt cần dựa trên cả mức độ tham gia thực tế của bị cáo và các tình tiết giảm nhẹ riêng đáp ứng Điều 51 Bộ luật Hình sự.

Theo Điều 58 Bộ luật Hình sự 2015, khi quyết định hình phạt đối với những người đồng phạm, Tòa án phải xét đến tính chất của đồng phạm cũng như tính chất và mức độ tham gia phạm tội của từng người. Vì vậy, bị cáo có vai trò hạn chế, tham gia ở giai đoạn ngắn hơn hoặc có mức độ đóng góp vào việc thực hiện tội phạm thấp hơn phải được đánh giá riêng khi lượng hình.

Tuy nhiên, việc xác định một người là người giúp sức không đương nhiên dẫn đến mức hình phạt thấp hơn hoặc đương nhiên được áp dụng Điều 54 Bộ luật Hình sự. Tòa án vẫn phải xác định đúng tội danh, khung hình phạt và toàn bộ căn cứ quyết định hình phạt trước khi cân nhắc vai trò của từng đồng phạm.

Đối với tình tiết giảm nhẹ, Điều 51 Bộ luật Hình sự quy định nhiều trường hợp có thể được xem xét, trong đó có tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả; thành khẩn khai báo hoặc ăn năn hối cải; tích cực giúp cơ quan có trách nhiệm phát hiện hoặc điều tra tội phạm và các tình tiết khác đáp ứng điều kiện luật định. Khoản 2 Điều 51 còn cho phép Tòa án xem xét đầu thú hoặc tình tiết khác là tình tiết giảm nhẹ nhưng phải ghi rõ lý do trong bản án.

Đối với từng bị cáo, luật sư vì vậy cần xây dựng hồ sơ giảm nhẹ riêng, đối chiếu chính xác với Điều 51 và chứng minh bằng tài liệu phù hợp, thay vì chỉ trình bày chung rằng bị cáo “có nhân thân tốt” hoặc “vai trò không đáng kể”.

Dịch vụ luật sư bào chữa vụ án ma túy nhiều bị cáo của Luật Long Phan PMT

Luật Long Phan PMT hỗ trợ bị cáo và gia đình trong các vụ án ma túy có nhiều bị cáo với các công việc sau:

• Rà soát hồ sơ vụ án và xác định chính xác vai trò của từng bị cáo trong đồng phạm.
• Đánh giá nguy cơ xung đột lợi ích trước khi nhận bào chữa, bảo đảm quyền lợi riêng của bị cáo không bị ảnh hưởng.
• Thu thập, đối chiếu chứng cứ riêng liên quan đến hành vi, định lượng ma túy và tình tiết giảm nhẹ của bị cáo.
• Xây dựng luận cứ bào chữa theo đúng vai trò, đề nghị áp dụng khung hình phạt phù hợp với mức độ tham gia thực tế.
• Tham gia hỏi cung, tranh tụng tại phiên tòa để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị cáo.

Quý khách có nhu cầu đánh giá sơ bộ vụ việc vui lòng gửi hồ sơ qua email pmt@luatlongphan.vn hoặc Zalo 0939846973.

Câu hỏi thường gặp về Luật sư bào chữa vụ án ma túy nhiều bị cáo

Dưới đây là một số câu hỏi thân nhân bị cáo thường đặt ra khi vụ án ma túy có nhiều người cùng bị truy tố, xét xử. Các câu trả lời dựa trên quy định của Bộ luật Hình sự, Bộ luật Tố tụng hình sự và văn bản hướng dẫn thi hành hiện hành.

Kết luận

Trong vụ án ma túy nhiều bị cáo, trách nhiệm hình sự của mỗi người phải được xác định riêng theo đúng vai trò và mức độ tham gia thực tế, không thể áp dụng chung một mức cho toàn bộ đồng phạm. Vai trò của luật sư bào chữa vụ án ma túy nhiều bị cáo chính là bảo đảm nguyên tắc này được thực thi đầy đủ, từ việc phát hiện và xử lý xung đột lợi ích, thu thập chứng cứ riêng, cho đến xây dựng luận cứ bào chữa phù hợp với từng bị cáo. Luật Long Phan PMT sẵn sàng hỗ trợ bị cáo và gia đình rà soát hồ sơ, đánh giá vai trò và tư vấn chiến lược bào chữa phù hợp. Quý khách cần tư vấn cụ thể có thể liên hệ hotline 1900636387 để được hỗ trợ kịp thời.

Tags: chiến lược bào chữa vụ án ma túy, đồng phạm trong vụ án ma túy, luật sư bào chữa vụ án ma túy, luật sư hình sự ma túy, người tổ chức người giúp sức, quyền của bị cáo trong vụ án ma túy, thay đổi người bào chữa, Tội mua bán trái phép chất ma túy, Tội tàng trữ trái phép chất ma túy, Tội vận chuyển trái phép chất ma túy, trách nhiệm hình sự đồng phạm, vụ án ma túy nhiều bị cáo, xung đột lợi ích luật sư