Case study: Người thừa kế đòi bồi thường tai nạn chết người

Luật Long Phan PMT nhận thấy tình huống người thừa kế đòi bồi thường tai nạn chết người thường khiến nhiều gia đình lúng túng khi người thân bị tai nạn, trải qua một thời gian điều trị rồi qua đời vì một nguyên nhân khác, không rõ quyền đòi bồi thường có còn hay không và ai là người có quyền tiếp tục yêu cầu. Case study dưới đây, thuộc lĩnh vực thừa kế, phân tích Bản án phúc thẩm số 185/2023/DS-PT ngày 30/5/2023 của Tòa án nhân dân tỉnh Long An — vụ việc đã được chọn xây dựng thành Dự thảo Án lệ số 06/2026, hiện đang chờ Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao xem xét thông qua.

Bối cảnh vụ án: tai nạn giao thông và quá trình điều trị kéo dài trước khi nạn nhân qua đời

Vào lúc 04 giờ 45 phút ngày 29/3/2019, bà Nguyễn Thị X (sinh năm 1945) đi bộ băng qua Quốc lộ 50 tại ngã tư giao với đường T, thị trấn Cần Đước, tỉnh Long An thì va chạm với xe ô tô khách biển số 51B-120.98 do ông Lê Văn L điều khiển, đang chạy từ đường T rẽ trái qua Quốc lộ 50. Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an huyện Cần Đước xác định ông L vi phạm khoản 2 Điều 15 Luật Giao thông đường bộ 2008 (văn bản có hiệu lực tại thời điểm xảy ra tai nạn, nay đã được thay thế bởi Điều 15 Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ 2024) khi chuyển hướng không bảo đảm an toàn, và ra Quyết định không khởi tố vụ án hình sự số 1403 ngày 04/11/2019.

Hậu quả tai nạn, giám định xác định tỷ lệ tổn thương cơ thể của bà X là 48%, phải phẫu thuật cắt bỏ một phần chân phải qua hai đợt điều trị: giai đoạn 1 từ ngày 29/3/2019 đến ngày 13/5/2019 (tại hai bệnh viện ở Thành phố Hồ Chí Minh, cắt bàn chân phải rồi cắt thêm lên 1/2 xương cẳng chân do vết thương hoại tử); giai đoạn 2 từ ngày 13/5/2019 đến ngày 28/8/2019, gồm nhiều đợt nhập viện điều trị vết thương mỏm cụt và các bệnh lý khác. Ngày 28/8/2019, bà X qua đời tại bệnh viện, nguyên nhân được xác định là viêm phổi — bệnh viện điều trị cuối cùng xác nhận không thể khẳng định nguyên nhân viêm phổi và hồ sơ bệnh án không ghi nhận tình trạng vết thương tại mỏm cụt trong đợt điều trị này. Gia đình đã từ chối khám nghiệm tử thi.

Khoảng cách 05 tháng giữa thời điểm xảy ra tai nạn (29/3/2019) và thời điểm bà X qua đời (28/8/2019), cùng nguyên nhân tử vong là bệnh lý viêm phổi độc lập, là hai dữ kiện then chốt quyết định toàn bộ hướng giải quyết pháp lý của vụ án — vì đây chính là cơ sở để Tòa án phân biệt khoản bồi thường nào được thừa kế và khoản nào bị bác.

Vấn đề pháp lý trung tâm: người thân qua đời sau tai nạn, ai có quyền đòi bồi thường?

Quyền đòi bồi thường không mất đi khi người bị thiệt hại qua đời, nhưng loại khoản bồi thường được đòi phụ thuộc hoàn toàn vào việc cái chết có phải do chính tai nạn gây ra hay không. Nếu không có quan hệ nhân quả, người thừa kế chỉ được kế thừa phần bồi thường sức khỏe phát sinh trước khi nạn nhân mất.

Đây là điểm mà nhiều gia đình nhầm lẫn: cho rằng một khi người bị tai nạn đã qua đời, toàn bộ vụ việc tự động chuyển sang chế định bồi thường do tính mạng bị xâm phạm với mức bồi thường cao hơn. Trong vụ án làm nguồn Dự thảo Án lệ số 06/2026, người bảo vệ quyền lợi của nguyên đơn từng lập luận rằng bà X không có bệnh trước đó nên nguyên nhân qua đời là do tai nạn, nhưng Tòa án đã không chấp nhận lập luận này vì thiếu căn cứ y khoa xác nhận mối liên hệ trực tiếp.

>>> Xem thêm: Yêu cầu bồi thường thiệt hại do bị tai nạn giao thông: Thủ tục

Phân biệt bồi thường do tính mạng bị xâm phạm và bồi thường do sức khỏe bị xâm phạm được thừa kế

Vụ án này thuộc nhánh bồi thường do sức khỏe bị xâm phạm được thừa kế theo Điều 590 và Điều 614 Bộ luật Dân sự 2015, không phải nhánh bồi thường do tính mạng bị xâm phạm theo Điều 591 Bộ luật Dân sự 2015. Sự phân biệt này là nền tảng của toàn bộ cách Tòa án giải quyết vụ việc.

Theo điểm a khoản 1 Điều 591 Bộ luật Dân sự 2015, thiệt hại do tính mạng bị xâm phạm bao gồm cả thiệt hại do sức khỏe bị xâm phạm tính từ thời điểm bị xâm phạm cho đến thời điểm chết, cộng thêm chi phí mai táng, tiền cấp dưỡng và tổn thất tinh thần cho hàng thừa kế thứ nhất theo khoản 2 Điều 591 Bộ luật Dân sự 2015. Tuy nhiên, toàn bộ cơ chế này chỉ áp dụng khi cái chết là hậu quả của chính hành vi xâm phạm — tức có quan hệ nhân quả theo Điều 584 Bộ luật Dân sự 2015. Khi quan hệ nhân quả không tồn tại, như trong vụ án này, Điều 591 không được viện dẫn; chỉ Điều 590 (đã trở thành di sản theo Điều 614) mới có cơ sở áp dụng.

Các bên trong vụ án đưa ra yêu cầu và lập luận gì?

Nguyên đơn là bà Nguyễn Thị N — em ruột của bà X, người đứng ra khởi kiện vì bà X không có chồng, không có con, cha mẹ ruột đã mất trước đó. Bà N yêu cầu bị đơn liên đới bồi thường tổng cộng 381.416.716 đồng, bao gồm chi phí khám chữa bệnh, chân giả, chi phí di chuyển, thuê người chăm sóc, thu nhập bị mất của bà X và của bản thân bà N, chi phí sinh hoạt bồi dưỡng sức khỏe, chi phí mai táng và tổn thất tinh thần, trên lập luận rằng toàn bộ hậu quả — kể cả cái chết — đều xuất phát từ tai nạn giao thông.

Bị đơn gồm bà Nguyễn Thị Ngọc T (chủ sở hữu xe) và ông Lê Văn L (người trực tiếp lái xe gây tai nạn, được bà T thuê và trả lương theo tháng). Bà T chỉ đồng ý bồi thường các chi phí phát sinh từ ngày 29/3/2019 đến ngày 13/5/2019 — khoảng thời gian bà T đã trực tiếp chi trả — và không đồng ý các khoản phát sinh sau đó, với lý do bà N tự ý đưa bà X đi điều trị nơi khác mà không thông báo. Ông L cho rằng bà X qua đời không liên quan đến tai nạn và việc băng qua đường không đúng nơi quy định của bà X cũng có lỗi. Vụ án còn có 07 người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan, trong đó có người đứng tên hộ chiếc xe cho bà T và đại diện Bảo hiểm xã hội tỉnh Long An.

Tòa án xác định ai phải chịu trách nhiệm bồi thường?

Trách nhiệm bồi thường trong vụ án liên quan đến phương tiện giao thông cơ giới — một nguồn nguy hiểm cao độ theo Điều 601 Bộ luật Dân sự 2015 — được xác định dựa trên việc ai là người thực tế chiếm hữu, sử dụng, chi phối phương tiện tại thời điểm gây tai nạn, không đơn thuần dựa trên việc ai đứng tên chủ sở hữu trên giấy tờ đăng ký xe.

Tòa án nhận định ông L là người trực tiếp điều khiển xe gây tai nạn, nhưng ông L là người lái xe thuê cho bà T và được bà T trả lương theo tháng; căn cứ hướng dẫn tại Nghị quyết 02/2022/NQ-HĐTP ngày 06/9/2022 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, chủ sở hữu (bà T) là người phải chịu trách nhiệm bồi thường trong trường hợp này, vì việc sử dụng xe do bà T — với tư cách người thuê lái xe và chi phối hoạt động của xe — quyết định. Trong quá trình giải quyết vụ án, bà T và ông L đã đồng ý cùng liên đới bồi thường nên Hội đồng xét xử ghi nhận và buộc cả hai liên đới chịu trách nhiệm.

Những khoản thiệt hại nào được và không được chấp nhận bồi thường?

Không phải mọi khoản chi phí gia đình đã bỏ ra trong quá trình điều trị và lo hậu sự đều được Tòa án chấp nhận; kết quả phụ thuộc vào việc khoản đó có thuộc phạm vi Điều 590 Bộ luật Dân sự 2015 hay không, có chứng từ hợp lệ hay không, và có liên quan trực tiếp đến vết thương do tai nạn hay không.

Tổng cộng, Tòa án phúc thẩm buộc bị đơn liên đới bồi thường 56.425.892 đồng thuộc các khoản chi phí sức khỏe, cộng thêm 37.250.000 đồng tổn thất tinh thần do sức khỏe bị xâm phạm (tạm giao người khởi kiện quản lý cho người thừa kế), và không chấp nhận 287.740.824 đồng còn lại trong tổng yêu cầu khởi kiện.

Vì sao yêu cầu bồi thường chi phí mai táng và tổn thất tinh thần do tính mạng bị xâm phạm không được chấp nhận?

Lý do cốt lõi là không tồn tại quan hệ nhân quả giữa tai nạn giao thông và cái chết của nạn nhân, trong khi đây là điều kiện bắt buộc để áp dụng chế định bồi thường do tính mạng bị xâm phạm.

Theo khoản 1 Điều 584 Bộ luật Dân sự 2015, trách nhiệm bồi thường thiệt hại chỉ phát sinh khi có đủ các yếu tố: hành vi xâm phạm, thiệt hại thực tế xảy ra, và quan hệ nhân quả giữa hành vi xâm phạm với thiệt hại đó. Trong vụ án làm nguồn Dự thảo Án lệ số 06/2026, Tòa án nhận định khoảng cách thời gian 05 tháng giữa tai nạn và cái chết, cùng nguyên nhân tử vong được xác định là viêm phổi — bệnh viện điều trị cuối cùng không xác định được nguyên nhân viêm phổi và không ghi nhận tình trạng vết thương mỏm cụt trong đợt điều trị cuối — nên không có mối quan hệ nhân quả giữa hành vi gây tai nạn và việc bà X qua đời. Vì vậy, chi phí mai táng và khoản tổn thất tinh thần do tính mạng bị xâm phạm theo Điều 591 Bộ luật Dân sự 2015 đều không có cơ sở để chấp nhận, dù nguyên đơn lập luận rằng việc bị đơn chăm sóc không chu đáo trong thời gian điều trị đã khiến bà X suy nhược và qua đời.

Đây là điểm mà người thừa kế đòi bồi thường tai nạn chết người cần lưu ý ngay từ khi chuẩn bị hồ sơ khởi kiện: nếu không có hồ sơ bệnh án hoặc kết luận y khoa thể hiện rõ mối liên hệ giữa nguyên nhân tử vong với thương tích do tai nạn, việc đưa các khoản này vào yêu cầu khởi kiện gần như chắc chắn sẽ bị bác, dù xét về tình cảm gia đình có thể cho rằng nếu không có tai nạn thì sức khỏe nạn nhân đã không suy yếu đến mức qua đời.

Vì sao người thừa kế vẫn có quyền đòi khoản tổn thất tinh thần do sức khỏe bị xâm phạm dù nạn nhân đã qua đời?

Khoản tổn thất tinh thần do sức khỏe bị xâm phạm theo khoản 2 Điều 590 Bộ luật Dân sự 2015 là quyền tài sản đã phát sinh cho chính nạn nhân ngay từ khi sức khỏe bị xâm phạm, nên khi nạn nhân qua đời mà chưa kịp yêu cầu bồi thường, quyền yêu cầu này chuyển sang người thừa kế theo Điều 614 Bộ luật Dân sự 2015, không phụ thuộc vào việc cái chết có do tai nạn gây ra hay không.

Đây chính là giải pháp pháp lý được Tòa án nhân dân tỉnh Long An áp dụng tại đoạn [24] phần Nhận định của bản án phúc thẩm số 185/2023/DS-PT — nội dung sau đó đã được chọn xây dựng thành Dự thảo Án lệ số 06/2026, do GS.TS Đỗ Văn Đại, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh, đề xuất.

• Tình huống án lệ được xác định là: cá nhân bị xâm phạm về sức khỏe, kể từ thời điểm bị xâm phạm đến khi chết chưa yêu cầu người gây thiệt hại bồi thường.
• Giải pháp pháp lý được đề xuất: Tòa án phải xác định người thừa kế có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại do sức khỏe của người đã chết bị xâm phạm, tiền bồi thường thiệt hại là di sản thừa kế và được chia thừa kế khi có yêu cầu, căn cứ Điều 590 và Điều 614 Bộ luật Dân sự 2015.

Tính đến thời điểm hiện tại, đây vẫn là dự thảo, chưa được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao thông qua và công bố chính thức theo trình tự tại Luật Tổ chức Tòa án nhân dân. Một khi được thông qua, đây sẽ là án lệ đầu tiên xác lập rõ ràng cơ chế thừa kế đối với khoản bồi thường sức khỏe của người đã chết khi họ chưa kịp khởi kiện lúc còn sống, giúp các Tòa án trên cả nước áp dụng thống nhất tình huống pháp lý này thay vì mỗi nơi giải quyết theo cách riêng.

Khoản bồi thường này được xử lý ra sao khi chưa xác định được đầy đủ người thừa kế?

Trong vụ án này, số tiền tổn thất tinh thần 37.250.000 đồng được Tòa án tạm giao cho bà N (nguyên đơn) quản lý, còn quyền và nghĩa vụ cụ thể của người thừa kế bà X sẽ do một vụ án dân sự khác giải quyết khi có yêu cầu, thay vì giải quyết luôn trong vụ án đòi bồi thường.

Cách xử lý này có cơ sở đặc biệt trong vụ án: bà X không có chồng, không có con, cha mẹ ruột đã mất trước đó, nên không còn ai thuộc hàng thừa kế thứ nhất theo điểm a khoản 1 Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015. Trong trường hợp này, người thừa kế phải được xác định ở hàng thừa kế thứ hai — gồm anh, chị, em ruột của người chết — theo điểm b khoản 1 Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015, có thể bao gồm cả bà N cùng những người khác có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong vụ án. Việc tách bạch hai vấn đề — trách nhiệm bồi thường của bên gây thiệt hại, và việc xác định, phân chia khoản tiền đó giữa những người thừa kế — giúp vụ án chính không bị kéo dài chỉ vì tranh chấp nội bộ gia đình về hàng thừa kế.

Kinh nghiệm thực tế: những sai lầm khiến người thừa kế mất quyền đòi bồi thường

Trong thực tế xử lý các vụ việc tương tự, một sai lầm phổ biến là gia đình chờ đến khi tiến hành chia di sản mới nhớ ra khoản bồi thường sức khỏe của người thân chưa từng được đòi, trong khi thời hiệu khởi kiện 03 năm theo Điều 588 Bộ luật Dân sự 2015 đã trôi qua gần hết hoặc đã hết — lúc này việc khởi kiện gần như không còn khả năng thành công nếu bên bị kiện viện dẫn hết thời hiệu.

Một sai lầm khác thường gặp là không lưu giữ đầy đủ hồ sơ bệnh án, hóa đơn viện phí và chứng từ chi phí chăm sóc ngay từ giai đoạn điều trị, dẫn đến việc một phần yêu cầu bị Tòa án bác dù về nguyên tắc pháp lý là có căn cứ — đúng như thực tế đã xảy ra trong vụ án này, khi phần lớn khoản bồi dưỡng sức khỏe và một phần chi phí chăm sóc bị bác vì thuộc giai đoạn điều trị các bệnh lý khác, không liên quan trực tiếp đến vết thương do tai nạn. Qua các hồ sơ đã tiếp nhận, việc chụp lại và lưu trữ hóa đơn ngay khi phát sinh, đồng thời yêu cầu bệnh viện ghi rõ chẩn đoán liên quan đến chính vết thương do tai nạn trong mỗi đợt điều trị, là yếu tố quyết định khả năng được chấp nhận toàn bộ khoản chi phí đã bỏ ra.

Kết quả giải quyết vụ án và giới hạn áp dụng

Bản án sơ thẩm số 35/2022/DS-ST ngày 16/8/2022 của Tòa án nhân dân huyện Cần Đước chỉ chấp nhận một phần rất nhỏ yêu cầu khởi kiện, buộc bị đơn liên đới bồi thường chi phí lắp chân giả 27.000.000 đồng. Sau khi nguyên đơn kháng cáo, Bản án phúc thẩm số 185/2023/DS-PT ngày 30/5/2023 của Tòa án nhân dân tỉnh Long An đã sửa một phần bản án sơ thẩm, chấp nhận một phần yêu cầu khởi kiện: buộc bị đơn liên đới bồi thường 56.425.892 đồng thiệt hại sức khỏe có căn cứ chứng từ, cộng thêm 37.250.000 đồng tổn thất tinh thần do sức khỏe bị xâm phạm (tạm giao người khởi kiện quản lý cho người thừa kế); không chấp nhận 287.740.824 đồng còn lại, chủ yếu là chi phí mai táng, tổn thất tinh thần do tính mạng bị xâm phạm, phần thu nhập bị mất và phần chi phí chăm sóc, bồi dưỡng không liên quan trực tiếp đến vết thương do tai nạn hoặc thiếu chứng cứ.

Kết quả này gắn chặt với các dữ kiện, chứng cứ cụ thể của vụ án — thời gian 05 tháng giữa tai nạn và cái chết, nguyên nhân tử vong là viêm phổi không xác định được nguồn gốc, mức độ đầy đủ của hồ sơ chứng từ mà nguyên đơn cung cấp — nên không nên khái quát thành một quy tắc áp dụng chung cho mọi vụ việc người thừa kế đòi bồi thường tai nạn chết người. Với vụ việc có quan hệ nhân quả rõ ràng hơn giữa tai nạn và cái chết, hoặc có đầy đủ chứng cứ y khoa xác nhận biến chứng trực tiếp, kết quả áp dụng Điều 591 Bộ luật Dân sự 2015 hoàn toàn có thể khác. Riêng phần lập luận về tổn thất tinh thần do sức khỏe bị xâm phạm được thừa kế, đây là nội dung đã được chọn xây dựng thành Dự thảo Án lệ số 06/2026 nên có khả năng được áp dụng thống nhất rộng hơn một khi được thông qua chính thức.

Người thừa kế cần chuẩn bị gì để đòi bồi thường trong trường hợp tương tự?

Việc chuẩn bị hồ sơ đầy đủ ngay từ giai đoạn điều trị là yếu tố quyết định khả năng được Tòa án chấp nhận toàn bộ yêu cầu bồi thường, thay vì chỉ được chấp nhận một phần vì thiếu chứng cứ hoặc vì chi phí không gắn trực tiếp với vết thương do tai nạn.

Người thừa kế đòi bồi thường tai nạn chết người nên chủ động lưu giữ:

• Hồ sơ bệnh án, kết luận giám định tỷ lệ tổn thương cơ thể và các giấy tờ y khoa của từng đợt điều trị, trong đó chẩn đoán cần thể hiện rõ có liên quan đến vết thương do tai nạn hay không.
• Hóa đơn, chứng từ viện phí, chi phí thuốc men, chi phí lắp đặt các bộ phận cơ thể bị mất chức năng như chân giả, tay giả.
• Hợp đồng và chứng từ chứng minh chi phí thuê người chăm sóc, tách bạch rõ theo từng giai đoạn điều trị.
• Giấy chứng tử và các giấy tờ xác định quan hệ hôn nhân, huyết thống, nuôi dưỡng để chứng minh hàng thừa kế theo Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015, kể cả trường hợp phải xác định đến hàng thừa kế thứ hai.
• Nếu có căn cứ cho rằng cái chết liên quan đến tai nạn, cần có kết luận hoặc xác nhận y khoa thể hiện mối liên hệ đó, thay vì chỉ dựa vào suy đoán chủ quan của gia đình.

Câu hỏi thường gặp về quyền đòi bồi thường khi người thân qua đời sau tai nạn

Dưới đây là những câu hỏi khách hàng thường đặt ra khi rơi vào tình huống người thân bị tai nạn rồi qua đời sau đó vì lý do khác. Mỗi câu trả lời được xây dựng trên căn cứ pháp lý cụ thể, gắn với chính vụ án làm nguồn Dự thảo Án lệ số 06/2026, để Quý khách có thể đối chiếu ngay với tình huống của mình trước khi quyết định khởi kiện.

Kết luận

Case study người thừa kế đòi bồi thường tai nạn chết người trên đây — nguồn của Dự thảo Án lệ số 06/2026 đang chờ Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao xem xét thông qua — cho thấy: quyền đòi bồi thường không tự động mất đi khi nạn nhân qua đời, nhưng phạm vi khoản được đòi phụ thuộc chặt chẽ vào việc chứng minh quan hệ nhân quả giữa tai nạn và cái chết, cũng như mức độ đầy đủ của hồ sơ, chứng từ gắn với đúng đợt điều trị. Đây là lý do người thừa kế đòi bồi thường tai nạn chết người nên tham vấn luật sư ngay từ giai đoạn chuẩn bị hồ sơ, thay vì tự khởi kiện rồi mới phát hiện thiếu căn cứ. Luật Long Phan PMT sẵn sàng hỗ trợ đánh giá hồ sơ, xác định đúng chế định pháp lý áp dụng cho từng trường hợp cụ thể; Quý khách có thể liên hệ hotline 1900636387 để được tư vấn kịp thời.

Tags: án lệ bồi thường tai nạn, bồi thường do tính mạng bị xâm phạm, bồi thường khi nạn nhân qua đời, Bồi thường tai nạn giao thông, bồi thường thiệt hại do sức khỏe bị xâm phạm, chi phí điều trị tai nạn, chi phí mai táng, Di sản thừa kế, người thừa kế đòi bồi thường tai nạn chết người, người thừa kế khởi kiện, quan hệ nhân quả trong bồi thường thiệt hại, quyền yêu cầu bồi thường của người thừa kế, thời hiệu khởi kiện bồi thường, tổn thất tinh thần